Analizchilar: "Atalmish 'jungxu'a milletliri ortaq gewdisi' xitaylashturush siyasitining bashqiche atilishidur"

Muxbirimiz méhriban
2020-10-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Oqughuchilar dersliri xitaychilashturulghan 4-toluq ottura mektepning "Tüzümde özige ishinish, medeniyette özige ishinish" lozunkisi ésilghan réshatkining sirtida olturghan körünüsh. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
Oqughuchilar dersliri xitaychilashturulghan 4-toluq ottura mektepning "Tüzümde özige ishinish, medeniyette özige ishinish" lozunkisi ésilghan réshatkining sirtida olturghan körünüsh. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
AFP

Yéqindin buyan xitayning Uyghur aptonom rayonidiki hökümet taratquliridin "Shinjang géziti", "Tengritagh" tori qatarliqlarda mexsus obzor maqalisi élan qilinip, "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi éngi" teshwiqati qaytidin kücheytilgen.

"Shinjang géziti" ning 14-, 15-öktebir künliridiki xitayche we Uyghurche sanlirining bash sehipiside élan qilghan obzor maqaliside, "'jungxu'a milletliri ortaq gewdisi' éngi junggoning birlikke kélish asasidur, junggodiki herqaysi milletlerning öz ara ittipaqliqining tüp négizi we meniwi küchidur," déyilgen ibariler ishlitilgen.

"Shinjang géziti" ning obzurida xitay medeniyitining omumlishishi teshebbus qilinip, Uyghur aptonom rayonida milletlerning öz-ara ittipaqliship, en'eniwi xitay bayramlirini birlikte ötküzidighan, xitay tilini dölet tili süpitide hemme millet ortaq qollinidighan menzirini yaritish, diniy étiqadtimu "Junggoche alahidilik gewdilendürülgen" menzirini yaritishtek "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi" éngining döletning birlikini qoghdashtiki asas ikenliki tekitlen'gen. Obzorda yene uyghularning tarixtiki xitay sulaliliri dewridila ottura tüzlenglik bilen bolghan yéqin munasiwiti barliqi alahide eskertilgen.

Analizchilardin amérikadiki xitay weziyet analizchisi, "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi ziyaritimizni qobul qilip, nöwette xitay kommunist hökümiti tekitlewatqan "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi" éngining tarixiy arqa körünüshi heqqide toxtaldi.

Xu ping ependining bildürüshiche, "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi" sho'ari esli ötken esirning béshida, yeni menjing xanidanliqining axirqi mezgilidiki xitay milletchiliridin lyang chichaw qatarliqlar teripidin menching xanidanliqini aghdurup tashlap, xitay döliti qurush teshebibusida otturigha chiqqan sho'ar iken.

Xu ping ependi bu sho'arning xitayning yéqinqi zaman tarixida xitay milletchiliri teripidin xitaydin bashqa milletler bilen ittipaqliship, manju hökümranliqini aghdurup tashlash, xitay dölitining menpe'etini qoghdash qatarliqlarda meniwi ünümi bolghanliqini bildürdi.

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar barat ependimu ziyaritimizni qobul qilip, mezkur sho'arning otturigha chiqish tarixi heqqide öz qarishini otturigha qoydi.

Doktor qahar barat ependining qarishiche, xitay hökümiti teshebbus qiliwatqan atalmish "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi" éngi heqiqeten xitay milletchiliridin lyang chichaw qatarliqlar teripidin xitay xelqining manju hökümranliqini aghdurup tashlash kürishide bayraq süpitide paydilinilghan iken.

Manju hökümranliqi aghdurulghandin kéyinki yéqinqi zaman xitay hökümranliri bu nezeriyedin xitay dölitini idare qilishtiki meni'iwi qoral süpitide paydilan'ghan iken.

Xu ping ependi yene xitay kompartiyesining nöwettiki weziyette bu sho'arni qaytidin bazargha sélishtiki meqsiti heqqidimu toxtaldi.

Xu ping ependining qarishiche, shi jinping hökümranliqi mezgilide xitay kommunist hökümitini eng ensiritiwatqini, yeni xitay dölitining xelq'arada bash kötürüshige dexli qilidighan eng zor xewp xitay dölitining parchilinish xewpi iken. Shunga shi jinping hökümranliqi dewride xitay dölitining bir pütünlükini saqlap qélish üchün xitay térotoriyesidiki xitay bolmighan bashqa milletlerni toluq "Xitaylashturush" ni emelge ashurush üchün "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi" sho'ari qaytidin bazargha séliniwatidu, déyishke bolidiken.

Dunya Uyghur qurultiyi xitay ishliri komitétining mudiri élshat hesen ependining qarishiche, xitayning bu xil teshwiqati yenila xitay kompartiyesining sékrétari shi jinpingning barliq milletlerni "Jungxu'a milletliri" dégen nam astida xitaylashturush we assimilyatsiye qilish siyasitining yene bir xil namdiki atilishi iken.

Élshat hesen ependi sözide xitay hökümitining atalmish "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi éngi" ning emeliyette Uyghurlarni xitaylashturush, hetta bu xil xitaylashturush siyasitini radikal wastilar arqiliq ijra qilip, axirqi hésabta Uyghur millitini assimilyatsiye qilip yoqitish meqsitige yétish ikenlikini tekitlidi.

Xitayning teshwiqatida yene "Herqaysi milletlerning diniy étiqadi, örp-adetlirinimu xitaylashturush" teshebbusi alahide otturigha qoyulghan.

"Shinjang géziti" de élan qilin'ghan mezkur obzor maqaliside yene yéqinda xitay kompartiyesining sékrétari shi jinpingning "Shinjang xizmet yighini" da qilghan sözi alahide neqil élinighan. Shi jinping Uyghur aptronum rayonini bashqurush heqqide xitay emeldarlirigha qilghan sözide rayondiki hökümet xizmitidiki Uyghur kadirliri, Uyghur oqughuchilirining öz kimlikige a'it milliy, diniy we tarixiy köz qarishini tüptin yoqitip, ulargha "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi éngi" ni chongqur singdürüsh kéreklikini qayta-qayta tekitligen.

Dunya Uyghur quruliyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun ependi xitay hökümiti teshebbus qiliwatqan atalmish "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi éngi" teshebbusida "Dinni xitaylashturush" teshebbusining alahide otturigha qoyulushidiki siyasiy meqset heqqide toxtaldi.

Turghunjan alawudun ependining qarishiche, xitay kommunist hökümiti "Jungxu'a milletliri ortaq gewdisi éngi" ni singdürüsh sho'ari astida, Uyghurlarni muqeddes islam dini étiqadinimu yiraqlashturup, nöwette yürgüzüwatqan til, medeniyet, örüp-adet jehettin xitaylashturush siyasitige qoshup, Uyghurlarni islam dini étiqadinimu waz kéchishke mejburlash arqiliq toluq assimilyatsiye nishanini emelge ashurushni meqset qilghan iken.

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet