Qazaqistan ottura asiya jumhuriyetlirini birleshtürüsh teklipini otturigha qoydi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022.07.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qazaqistan ottura asiya jumhuriyetlirini birleshtürüsh teklipini otturigha qoydi Qazaqistan prézidénti qasim-jomart tokayéf(solda) türkmenistan prézidénti sérdar bérdimmuhemedof bilen körüshti. 2022-Yili 29-iyun, türkmenistan.
AP

Qazaqistan seyshenbe küni ottura asiya jumhuriyetlirini birleshtürüshni meqset qilghan bir parche teklip layihi'esi élan qildi. Mezkur teklip layihesi rusiyening ukra'inagha qozghighan hujumi dawam qiliwatqan hemde xitayning ottura asiyadiki tesirining éshiwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan mezgilge toghra keldi. Bu heqte toxtalghan siyasiy mulahizichiler buning bir ijabiy ilgirilesh ikenlikini bildürüshmekte.

Layihening mezmunliri 20-iyul qazaqistandin chiqidighan “Inbusinéss” axbarat torida bérilgen. Xewerge qarighanda, qazaqistan “Qazaqistan jumhuriyiti, qirghiz jumhuriyiti, tajikistan jumhuriyiti, türkmenistan we özbékistan jumhuriyiti arisidiki 21-esirde ottura asiyani rawajlandurush meqsitide dostluq, tinch qoshnidarliq we hemkarliq toghriliq shertname” dep atalghan yéngi höjjet ishlep chiqqan.

“Ottura asiya elliri yéngi teshkilat qurushqa wedileshmekte” dep atalghan maqalide körsitilishiche, bu höjjet bir nechche alahidiliklerge ige bolup, ular töwendikilerdin ibaret. Birinchidin, u tunji qétim rayondiki barliq jumhuriyetlerni, hetta ilgiri biterep bolup kelgen türkmenistannimu, qazaqistan, qirghizistan, tajikistan eza bolghan teshkilatlargha qoshulmay kelgen özbékistannimu öz ichige alghan. Ikkinchidin, u ottura asiya jumhuriyetlirining barliq saheler boyiche rawajlinishini hem hemkarlishishini teminleydighan höjjet bolmaqchi.

Uning bash meqsiti ottura asiyaning bixeterlikini teminlesh bolup, uningda ikki nuqta közde tutulghan. Birinchidin, buningdin kéyin ottura asiya jumhuriyetliri arisidiki yer, su mesililiri boyiche talash tartish we qoralliq toqunushlardin pütünley bash tartish. Ikkinchidin, bügünki murekkep jughrapiyewi-siyasiy weziyette, bolupmu rusiye ukra'ina krizisining jiddiyleshken bir peytide ottura asiya jumhuriyetlirining bu mesilidiki birlikini teminleshke qaritilghandur.

Qazaqistanning ottura asiya jumhuriyetlirini birleshtürüsh idiyesini otturigha qoyushigha néme seweb boldi? ularning birlikke kélishi mumkinmu? bundin kéyin rusiye we xitayning pozitsiyesi qandaq bolmaq? rusiyening ukra'inadiki tajawuzchiliqining ottura asiyada tekrarlinish xewpi barmu?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi mundaq dédi: “Buningdin yigirme yil burun qazaqistan prézidénti nursultan nezerbayéf tunji qétim mushuninggha oxshash mesilini qoyghan. Emma héch qandaq inkas bolmighan. Bu yaxshi ilgirilesh, elwette. Emma bu chong bir birlikke élip kelmeydu. Bu ishning sehnige chiqiwatqinigha ikki weqe seweb bolghan. Birinchi, korona wirusining pütkül dunya, shu jümlidin ottura asiya döletlirige élip kelgen intayin éghir ehwali. Ikkinchi, rusiyening ukra'inadiki tajawuzi. Ottura asiya bir pütün rayon. U yerde su zapaslirini paydilinish mesilisi intayin muhim. Mushu yerde qarimu-qarshiliqlar bolup turuwatidu”.

Qehriman ghojamberdi bolupmu qirghizistan we tajikistan, qirghizistan we özbékistan otturisidiki chégra, yer, su mesililirining sowét ittipaqi dewridin tartip hel bolmay kéliwatqanliqini tekitlidi. U ottuz yildin buyan ottura asiya jumhuriyetlirining her qaysining öz menpe'etlirini üstün qoyuwatqanliqidin ularning birlikke kélishidin gumanlinidighanliqini bildürdi.

Qehriman ghojamberdi yene mundaq dédi: “Hazir rusiyening ottura asiyagha bolghan iqtisadiy tesiri hetta yoqqa chiqishi mumkin. Eksiche xitayning iqtisadiy tesiri küchiyiwatidu. Rusiyening siyasiy we herbiy tesiri xitayningkidin üstün. Emma buningdin kéyin rusiyening bashqa héch yerge bésip kirish imkaniyiti bolmaydu”.

Rusiyening “Nézawisimaya gazéta”, yeni “Musteqil gézit” élan qilghan wiktoriya panfilowaning “Merkiziy asiya elliri bir-birige hujum qilmasliq heqqide kélishti” namliq maqalisidin melum bolushiche, bezi da'iriler bu memliketlerning birlikke kélishige ümid qilsimu, emma hemme mutexessisler buningdin birer netije chiqidu dep hésablimaydiken. Buninggha birinchi nöwette tashqi amillar emes, belki ichki, yeni bolupmu öz'ara chégra toqunushliri, bir-birige ishenmeslik, shundaqla rusiye we amérika hem uning ittipaqdashlirigha nisbeten tutqan pozitsiyelirimu seweb bolmaqta.

Emdi qirghizistanning “24” yéngiliqlar agéntliqida élan qilin'ghan “Darya podolskayaning 4-nomurluq urunush. Merkiziy asiya elliri yene birlishishni xalimaqta” dégen maqaliside körsitilishiche, ottura asiyada birlishish idiyesining kötürülüshige rusiyening ukra'inadiki mexsus herbiy heriketliri seweb bolghan. Uningda analizchi nursultan aqilbékning qarishi neqil keltürülgen bolup, u ottura asiya döletliri arisida qarimu qarshiliqlarning küchlük bolushidin, shuningdek bashqimu sewebler tüpeyli mezkur layihening netije bermeydighanliqini ilgiri sürgen.

Ziyaritimizni qobul qilghan siyasetshunas ghalim agélé'u'of ependi rusiyening her xil teshkilatlar da'iriside ottura asiya elliri bilen ilgiri ittipaqdash bolup kelgen bolsa, emdi ukra'ina weziyiti sewebidin ottura asiyaning nazaretchisige aylan'ghanliqini bildürüp, mundaq dédi: “U hazir qirghizistan bilen bu memliketning hawa mudapi'esini kontrol qilish boyiche kélishim imzalawatidu. Omumen bu kélishim pütünley ottura asiyani kontrol qilishqa hem uninggha téximu ichkirileshke qaritilghan. Yeni bu sistéma ottura asiyaning her bir jumhuriyitige qarshi heriket élip baridu. Bu, elwette, ottura asiyaning bixeterliki üchün nahayiti xewplik hadise. Shuning üchün ottura asiya döletliri rusiye bilen herbiy hemkarliqini cheklep, öz'ara birliship, shu jümlidin herbiy sahede hemkarliqini kücheytishi lazim. Peqet shundaq bolghan teqdirdila rusiyege qarshi turushi mumkin”.

Ghalim agélé'u'of rusiyening ukra'inadiki herbiy heriketlirining ottura asiyaning her qandaq bir dölitide tekrarlinish xewpining yoq emeslikini, shuning üchün ottura asiya ellirining birliship, kélishimler arqiliq téz arida öz ichidiki qarimu-qarshiliqlarni tügetmise bolmaydighanliqini bildürdi. Uning pikriche, hazirche ottura asiya döletlirining diqqiti xitaydin köre köprek rusiyege aghdurulghaniken.

Ottura asiya döletliridin bolupmu qazaqistan, qirghizistan we tajikistan rusiye bilen yawro-asiya ittipaqi, kolléktipliq bixeterlik shertnamisi teshkilati, shangxey hemkarliq teshkilatigha oxshash teshkilatlargha eza. Buningdin ottuz yil ilgiri bu memliketler rusiye bilen sowét ittipaqi terkibide bolup kelgenidi.

2007-Yili qazaqistan prézidénti nezerbayéf merkiziy asiya ittipaqi qurushni otturigha qoyghan bolsimu, emma özbékistan, türkmenistanlar buninggha qarshi chiqqanliqi üchün emelge ashmighan. Uning aldida bolsa merkiziy asiya iqtisadiy ittipaqi qurulghan bolsimu beribir axirghiche netije qazinalmighanidi. Qazaqistanning bu yéngi teklipige bu döletler qandaq meydanda turidighanliqi, jümlidin xitay we rusiyening qandaq pozitsiyede bolushi hazirche melum emes.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.