Merkiziy asiya elliri korona wirusigha qandaq qarshi turuwatidu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-03-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaq tébbiy xadimlar almuta xelq'araliq ayrodromida ukra'inadin kelgen yoluchilarning korona wirus alametlirini tekshürmekte. 2020-Yili 27-mart, almuta.
Qazaq tébbiy xadimlar almuta xelq'araliq ayrodromida ukra'inadin kelgen yoluchilarning korona wirus alametlirini tekshürmekte. 2020-Yili 27-mart, almuta.
AP

Ammiwi axbarat wasitiliridin melum bolushiche, merkiziy asiya memliketliri, shu jümlidin qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, tajikistan we türkmenistanda korona wirusigha qarshi charilerning qollinishi dawam qilmaqtiken.

"Qirghizistan 24" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan "Qirghizistanda korona wirusi. Dastan békéshéfmu saylamni kéyin'ge qaldurushni teklip qildi" namliq maqalide éytilishiche, qirghizistan parlaméntining yuqiri palata ezasi dastan békéshéf qirghizistan parlaméntining nöwettin tashqiri mejlisini chaqirip, téz arida korona wirusigha qarshi qattiq chariler körüsh teklipini bergen. U korona wirusi hem shu munasiwet bilen otturigha chiqqan iqtisadiy krizis sewebidin yuqiri kéngesh saylimini kéyin'ge qaldurushni, saylamgha ajritilmaqchi bolghan milyard somgha yéqin xirajetni salametlikni saqlash we ijtima'iy sahelerge ishlitishni otturigha qoyghan. Maqalide déyilishiche, hazir qirghizistanda 44 ademning wirus bilen yuqumlan'ghan bolup, bir nechche sheher we oblastlarda pewqul'adde halet we herbiy halet sa'iti élan qilin'ghaniken.

Qirghizistanliq siyasetshunas adil turduqulofning pikriche, korona wirusigha qarshi küresh mesiliside qirghizistan bashqa memliketlerdin köp perqlenmeydiken. U mundaq dédi: "Hetta tereqqiy etken ellerde waksina ishlep chiqilmidi. Bizdiki salametlikni saqlashning échinarliq ehwalda ikenlikidin doxturxanilarda orunlarning yétishmeslikimu mumkin. Bügünki kündiki birdin-bir durus yol bu ademlerning öz öyliride olturushi. Paytextning asasiy kochiliri yépilip, peqet asasiy mehsulatlarni yetküzidighan transportlar mangidighan boldi. Lékin bu yerdimu mesile bar. Qirghizistanning bügünki iqtisadini alidighan bolsaq, bizde yawropa elliri, yaponiye, koréyege oxshash iqtisadni xewpsizlendürüsh mumkinchiliki yoq. Qirghizistandiki kirim köprek yoshurun, yeni her xil etkeschilik yolliri bilen mangidu. Bashqa döletlerde tijaretchilerning yardem küchi mewjut bolsa, bizde undaq emes. Bu yerde birdin-bir bizning hökümitimiz qerzlerni tölesh qerelini yene üch aygha uzartti. Yardem bérish kütülmeywatidu, chünki hökümetning buninggha ajritidighan xirajiti yéterlik emes. Shuning üchünmu xelq'ara pul fondi memliketke yardem süpitide bezi yénik shekilde qerz berdi. Bu xirajet ahalining pénsiyesini we yardem pullirini töleshke serp qilinidu."

Rusiyening "Rosbalt" agéntliqida bérilgen "Özbékistanda korona wirusi bilen yuqumlan'ghan aghriqning wapat bolghanliqi melum boldi" namliq maqalide körsitilishiche, namen'gen shehiride ilgiri korona wirusi bilen yuqumlan'ghan 72 yashliq ayal kishi wapat bolghan. Hazir uning bashqimu késeller bilen aghrighanliqi tekshürülmekte. Maqalide barliqi bolup 83 ademning yuqumlan'ghanliqi éytilghan.

Rusiyening "Yéngiliqlar" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan "Özbékistanda korona wirusi boyiche pewqul'adde haletni 90 adem buzdi" namliq maqalide éytilishiche, özbékistanda pewqul'adde haletni buzghan 90 ademning üchi jinayi jawabkarliqqa, qalghini memuriy jawabkarliqqa tartilghan. Özbékistan da'iriliri 16-marttin 30-aprélghiche bashqa memliketler bilen qatnash alaqilirini toxtatqan, emdi bashqa memliketlerde qalghan puqralirini elge yetküzüsh boyichimu chariler körülmekte.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan özbékistanning tashkent sheherlik Uyghur medeniyet merkizining re'isi alimjan zayétof ependi özbékistandiki weziyetni mundaq dep chüshendürdi: "Korona wirusi aghriqigha qarshi köp chariler körülsimu, uni toxtitishning hazirche jawabi bolmaywatidu. Özbékistan rehberliri bu aghriqning aldini élish üchün köp küch chiqiriwatidu. Prézidéntimiz bir ayliq pewqul'adde halet élan qildi. Puqralarning öz jayida bolghini yaxshi. Wilayetler arqiliq alaqilermu toxtitildi. Prézidéntimiz yéngi qarar chiqardi. On-on besh kün ichide doxturxana sélish qarari élan qilindi".

"Azadliq" radiyosi 24-martta élan qilghan parwiz mollodajanofning "Tajikistan'gha korona wirusi kélemdu?" namliq maqaliside déyilishiche, bezi analizchilar tajikistanda korona wirusi bilen yuqumlan'ghan ademning éniqlanmighanliqini hemde memliketke kirish yollirining pütünley yépilghanliqini, tajikistanning yépiq dölet ikenlikini ilgiri sürse, yene bir guruppa analizchilar bashqa texminlerni otturigha qoymaqtiken. Ularning pikriche, mubada korona wirusi resmiy étirap qilinmighan bolsa, bu wirus yoq dégenni bildürmeydiken. Ular korona wirusini éniqlaydighan eswabning yoq ikenlikini, korona wirusi belgilirini köpchilikning adettiki zukam dep hésablaydighanliqini otturigha qoyghan. Analizchilar shundaqla köpligen chet'ellik yoluchilarning 20-martqiche elge kirip bolghanliqini, tajikistanni yépiq memliket dep hésablashqa bolmaydighanliqini, chünki köpligen tajikistanliqlarning bolupmu rusiyede emgek qilip, bezilirining hetta rusiye pasportlirigha ige ikenlikini otturigha qoymaqtiken.

Igilishimizche, merkiziy asiyadiki yépiq memliket hésablan'ghan türkmenistan da'irilirimu yéqin'ghiche bu elde korona wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning yoqluqini bildürüp kelgeniken. "Azadliq" radiyosi élan qilghan "Menbe: korona wirusi ezerbeyjandin türkmenistan'gha kéme bilen kelgen 10 yoluchida éniqlandi" namliq maqalide éytilishiche, türkmenistan tashqi ishlar ministirliqi 5-mart küni bu dölette bu késel bilen yuqumlan'ghanlarning yoq ikenlikini jakarlighan idi. Bezi menbelerdin melum bolushiche, türkmenistanda bir nechche adem yuqumlan'ghan bolup, ularning sani barghanséri ösmektiken. Emma türkmenistan emeldarliri, shu jümlidin saqliqni saqlash we tébbiy sana'et ministirliqi bu heqte téxi resmiy bildürüsh élan qilmighan. Maqalide éytilishiche, da'iriler ahaliler arisida korona wirusi heqqide muhakime qilishqa tosalghu peyda qilmaqta hem bashqa memliketlerdiki puqralirining türkmenistan'gha qaytip kélishige mumkinchiliki yoq iken.

Merkiziy asiyada hazirghiche korona wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning sani boyiche qazaqistan birinchi orunda turmaqta.

"Nur qazaqistan" agéntliqida bérilgen "30-Marttin bashlap nur-sultan we almutada sana'et karxanilirini toxtitidu" namliq maqalide éytilishiche, her bir sheher hökümitining qararigha bina'en öz ishini toxtitidighan sana'et karxanilirini tizimini yéqinda élan qilidiken. Bu jehette dölet, hakimiyet, salametlikni saqlash we hoquq qoghdash organliri, ammiwi axbarat wasitiliri, ozuq-tülük we dora-dermek dukanliri öz ishini dawam qilidu.

Qazaqistan prézidént mehkimisi qarmiqidiki istratégiyelik tetqiqatlar institut mudirining orunbasari sanat qushqumbayéf ependining pikriche, qazaqistanda korona wirusigha qarshi chong charilerning biri nur-sultan, almuta we chimkent sheherliride pewqul'adde haletning élan qilinishi iken. U mundaq dédi: "Elwette, bir aygha sozulghan pewqul'adde haletning élan qilinishi bu aghriqning tarqilishining aldini élish, yuqumlan'ghanlar sanini azaytish hem omumen agahlandurush charisi. Shundaqla bu elning ijtima'iy-iqtisadiy ehwaligha bolghan tesirining aldini élish bolup hésablinidu. Sözsiz, qazaqistan iqtisadi dunya iqtisadining hazirqi ehwaligha baghliq. Korona wirusining el iqtisadigha bolghan tesirige qarshi turush üchün hökümet dölet fondidin 4. 4 Tirilyon tengge, yeni 10 milyard dollar xirajet ajratmaqta. Qazaqistan bu pulni néfit bahasi yuqiri bolghan chaghlarda yighqan idi. Bu fond ene shundaq meqsette qurulghan. Hazir hökümet kichik we ottura tijaretni qollash üchün ulargha bérilgen qerzlerni qayturush qerelini üch aygha sozdi. Chünki ular korona wirusi munasiwiti bilen chong chiqimgha duch kéliwatidu. Elwette, buningdin bashqa köp baliliq a'ililerge, yalghuz anilargha, mejruhlargha we bashqimu ehwali töwen ijtima'iy qatlamlarghimu 43 ming tengge miqdarida yardem bérish qarap chiqilghan. Elwette, bu köp yardem bolmisimu, emma ularni qollashqa qaritilghan yardemdur."

"Métal prom" birleshmisining bash mudiri, almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizi re'isining orunbasari dolquntay ebduxélilning éytishiche, qazaqistanmu hazir bashqa memliketlerge oxshash éghir bir sinaqni bashtin kechürmektiken. U qazaqistan hökümiti teripidin kichik we ottura tijaretke ajritilmaqchi bolghan qerz heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Wedilerni bériwatidu. Biraq qachan emelge ashidu, uni bilmeymiz. Biz ishi toxtap qalghanlargha ish heqqini toluq töliduq. Eger kéyinmu ish toxtaydighan bolsa, u chaghda hökümet chiqarghan eng töwen ish heqqini töleymiz."

Bügün'giche qazaqistanda korona wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning sani 124ke yetken. 16-Marttin bashlap jumhuriyette pewqul'adde halet élan qilin'ghan bolup, yuqumlan'ghanlar eng köp orun alghan nur-sultan we almuta sheherliride bixeterlik charilirini téximu kücheytish qarar qilindi.

Toluq bet