Özbékistan we qazaqistan Uyghurliri öz'ara medeniy alaqilirining téximu rawajlinishigha ümid qilmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-11-02
Share
qazaqistan-uyghur-senet.JPG Qazaqistanliq Uyghur sen'etchiliri oyun körsetmekte. 2014-Yili (orni éniq emes)
RFA/Oyghan

Melumki, 73 yil höküm sürgen sabiq sowét ittipaqi yimirilip, 1991-yili uning ornigha bir nechche musteqil jumhuriyetler peyda bolup, ular öz aldigha ichki we tashqi siyaset yürgüzüshke bashlighanidi. Uyghur diyaridin kéyin qalsa, Uyghurlar eng köp olturaqlashqan ottura asiyadiki qazaqistan, özbékistan, qirghizistan jumhuriyetliride yashawatqan Uyghurlar özlirining tilini, tarixini saqlash, medeniyitini rawajlandurush mumkinchilikige ige boldi. Nopusi jehettin qazaqistan we qirghizistandin kéyinki orunda turghan özbékistanda yashawatqan Uyghurlarmu 1991-yili tunji qétim medeniyet merkezlirini qurup, öz kimlikini saqlap qélish üchün her pa'aliyetlerni ötküzüp kelgenidi.

55 Yil dawamida özbékistanda yashap, uning 40 yilini özbékistan radiyo we téléwiziye komitétidiki xizmetke serp qilghan tonulghan sha'ir we zhurnalist tashpolat nametof ependining éytishiche, özbékistan we qazaqistan otturisidiki medeniy alaqiler uzun yillardin buyan keng da'iride rawajlinip kelgen bolsimu, emma dunyagha tarighan korona wirusi wabasi sewebidin axirqi ikki yilda toxtap qalghan.

U ötken esirning 20-yilliridin tartip tashkent shehiride "Kembegheller awazi" gézitining bir qanche sanlirining we shundaqla yashlargha béghishlan'ghan "Ümid" zhurnalning neshr qilinip, omumen Uyghur metbu'atining Uyghurlarning ang-sewiyesining yüksilishide muhim rol oynighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "30-60-Yillarda Uyghur, panfilof nahiyeside yashawatqan yashlirimiz arisida ilim we bilimge bolghan teshnaliq nahayiti küchlük bolghanliqi üchün özbékistan'gha kélip, türlük aliy oqushlarda oqup, her xil saheler boyiche mutexessisler bolup yétildi. Ular xelq igilikining her xil saheliride ishlep, qazaqistanning iqtisadiy tereqqiyatining ösüshige, ma'aripining yüksilishiche, medeniyitining yenimu güllep yashnishigha özlirining chong hessisini qoshti. 60-Yillardin bashlap bu yenimu kücheydi."

Tashpolat nametof 70-yillardin tartip Uyghur xelqining ulugh durdanisi "12 Muqamini" qaytidin öginish, tiklesh heriketlirining bashlan'ghanliqini, shu meqsette bashqa jumhuriyetlerde yashawatqan Uyghurlar bilen birge qazaqistandiki nurmuhemmet nasirof, sultanmurat rezemof qatarliq muqamchilarning tashkentke teklip qilin'ghanliqini otturigha qoydi. U yene mezkur muqamchilarning musheqqetlik emgiki arqisida muqamlarning retlinip, tüzitilip, ishlinip, plastinkigha yézilghanliqini hem qazaqistan radiyo we téléwiziye ministirlikining chong konsért zalida tunji qétim qoyulghanliqini bildürdi.

Tashpolat nametofning éytishiche, bolupmu sowét dewride, yeni qazaqistan we özbékistan ittipaqdash jumhuriyetler bolghan yilliri barliq sahelerdiki alaqiler intayin qoyuq bolup, bu alaqiler peqet musteqil yilliri arida chégralar peyda bolghandin kéyin sel susliship qalghaniken.

U yéqinda qazaqistandin kelgen bir top ziyaliylar bilen uchriship, ene shu mesile heqqide muzakire bolghanliqini, kélechekte resmiy seperlerning uyushturulup, medeniy alaqilerni yenimu rawajlinishigha ümid qilidighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Özbékistan we qazaqistanda yashawatqan Uyghurlarning medeniy alaqiliri hazirmu özining ilgiriki en'enilirini yoqatmidi. Biz merkezler arqiliq bir-birimiz bilen uchriship, ishlirimizgha munasip bahalirimizni bérip kéliwatimiz. Bolupmu yashlirimizning bilim élip, kélechekte yaxshi ziyaliylardin bolup, bizning yaxshi ishlirimizning warisliri bolup yétilishige chong ehmiyet bériliwatidu. Qazaqistanda Uyghur mektepliri ishleydu. Biraq bizde öz tilimizda birer mektep yoq. Shu yolda biz hazir heriket qiliwatimiz".

Tashpolat nametof özbékistanliq Uyghurlarning qazaqistandiki qan-qérindashliri bilen bolghan ilim-pen, edebiyat, sen'et we bashqimu sahelerdiki alaqilirini yolgha qoyup, öz ara hemkarliqini kücheytish üchünmu tirishidighanliqini bildürdi.

Ziyaritimizni qobul qilghan tashkent sheherlik Uyghur medeniyet merkizining re'isi alimjan zayétof ependi korona wirusi wabasi bashlinishtin aldinqi yillarda qazaqistan bilen alaqilerning qoyuq bolghanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Mesilen, qazaqistandiki Uyghur tiyatiri bizge bir heptige méhman'gha keldi. 'türkistan' sariyida chong konsértlarni ötküzduq. Ariliqta pütkül dunya aghriqqa duch keldi. Axirqi ikki yilda pa'aliyitimiz sel asqaqlap qaldi. Shundaqtimu biz köp ishlarni qilduq. Bügünki künde köp pa'aliyetler ötküzüldi. Amérika elchixanisi wekilliri bilen uchrashtuq. Yene bir xushalliq qazaqistandin bir qanche alimlirimiz bilenmu uchrashtuq".

Alimjan zayétofning éytishiche, mezkur uchrishish "Yawro-asiya türkiy xelqlirining tarixi we medeniyiti" mawzusida ötüp, uninggha tashkenttiki türk, qazaq, türkmen we bashqimu türkiy milletler wekilliri, özbék we Uyghur alimliri, yazghuchilar, ressamlar, özbékistan ministirlar kéngishi, ammiwi axbarat wasitiliri wekilliri qatnashqan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan turan uniwérsitétining dotsénti, tarix penlirining namzat doktori zulfiye kerimowa xanim ikki memliket otturisidiki ilmiy alaqiler heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Mesilen, ilgiri, yeni qazaqistan penler akadémiyesi Uyghurshunasliq instituti höküm sürgen yilliri ikki memliket Uyghurliri arisidiki alaqiler qoyuq rawajlan'ghanidi. Yeni bolupmu qazaqistandin yashlirimiz özbékistan penler akadémiyesining bolupmu sherqshunasliq instituti we qol yazmilar institutigha tejribe élish seperlirige pat-pat baratti hem özlirining ilmiy derijisini kötürüshke mumkinchilik alatti. Köpligen alimlirimiz özbékistanning ilim dergahlirida oqudi, ikki otturida birleshken ilmiy muhakime yighinliri uyushturuldi. Emma Uyghurshunasliq instituti öz pa'aliyitini toxtatqandin kéyin bu alaqiler bara-bara susliship, üzüldi. Mezkur institut ilmiy merkezge aylan'ghandin kéyin biz yene shu alaqilirimizni tikleshke tiriship kéliwatimiz. Buningdin bir nechche yil ilgiri özbékistanliq Uyghur alimi, tarix penlirining namzad doktori aman jelilof bilen Uyghurshunasliq merkizi xadimliri birliship, 19-esir sha'iri xushhal ghéribining 'külliyati xushhal ghéribi' kitabini neshr qilduq. Bu ene shu alaqilirimizning téxi üzülmigenlkining bir ipadisi dep bilimen. Elwette, biz bu alaqilerni yenimu rawajlandurushqa her qachan teyyar."

Rusiye tebi'iy penler akadémiyesining muxbir-ezasi, filologiye penlirining doktori, proféssor alimjan hemrayéf ependining éytishiche, özbékistanda ilim-pen, sen'et saheliri yaxshi tereqqiy qilghan bolsimu, emma qirghizistan Uyghurlirining "Ittipaq" géziti oxshash birer gézit neshr qilish heriketliri netije bermigeniken. U özbékistanda neshr qilin'ghan "Teklimakan" zhurnilining Uyghur medeniyitining muhim mesililirini yorutushqa tirishqanliqini, mezkur zhurnalning qazaqistandimu tarilip, kéyin bezi seweblerge bola cheklen'genlikini bildürdi.

U mundaq dédi: "Qazaqistan we özbékistan öz musteqilliqini alghandin kéyin her ikki jumhuriyette bir-birige oxshimaydighan idé'ologiye boldi. Özbékistanda tesis qilin'ghan zhurnallar tebi'iy halda bu mesilige diqqet qilishi kérek idi. "Teklimakan" néme üchün cheklendi? asasiy qarimu-qarshiliq özimizning ichide chiqti. Özbékistan Uyghurliri arisidimu bir-birini chüshenmeslik, kemchilikler köpiyip ketkenliktin bu jem'iyet ishlirigha dexli yetküzgen. Kéyinki waqitlarda men özbékistan'gha bérip keldim, janlinish bar, medeniyet merkizi ezalirining ilgirikiliri, kéyinkiliri bolsun, yaxshi ziyaliylirimizmu bar. Bash qoshsa, oylansa, yaxshi bolatti. Qazaqistandin kiridighan gézit-zhurnallargha chek yoq. Lékin bir muhim mesile bar. Hazir metbu'at erkinlikini paydiliniwatqan bir shexsler bar, mana mushuninggha xatime bérish kérek."

Alimjan hemrayéf kéyinki waqitlarda korona wirusi wabasigha qarimay, ikki dölet arisidiki munasiwetlerning xéli yaxshilinip, alimlar arisidimu hemkarliqning küchiyiwatqanliqini, öz ara bérip-kélishlerningmu cheklenmigenlikini otturigha qoydi.

Igilishimizche, özbékistan Uyghur medeniyet merkizining qurulushida dölet we jem'iyet erbabi xélem xudaberdiyéf chong rol oynighaniken. Deslepte mezkur merkezning ish-pa'aliyiti tashkent shehiri da'irisidila cheklinip kelgen bolsa, kéyinki yillarda Uyghurlar zich orunlashqan rayonlardimu keng da'iride tereqqiy étip, jumhuriyet derijisige érishkenidi. Axirqi 12 yil dawamida jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi helime baratowa teripidin bashqurulup, u wapat bolghandin kéyin yéqindin buyan uninggha hüsen iskenderof rehberlik qilip kelmektiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet