Xitay dölet xewpsizlik da'iriliri pakstanda Uyghurlarni nishanlighan heriketlerni dawamliq élip barmaqtiken

Muxbirimiz gülchéhre
2022-01-26
Share
pakistanliq-Mirza-Imran-ayali-lager-pakistan-elchixanisi.jpg Pakistanliq tijaretchi mirza imran ba'ig ependi pakistanning béyjingdiki elchixanisi aldida, “Terbiyelesh lagéri” gha élip kétilgen Uyghur ayali Malika Mamiti(melike mamut) bilen chüshken süritini körsitip, ayalining qoyup bérilishi üchün yardem telep qilmaqta. 2018-Yili 26-séntebir.
AP

Pakstandiki Uyghurlarning inkasliridin qarighanda, xitay da'iriliri 2017-yili Uyghur diyarida lagérlarni qurghandin buyan, pakistan da'irilirining xitayning Uyghurlarni basturushigha yardemde bolghanliqi melum. Kanadadiki “Xelq'ara kishilik hoquq we bixeterlik munbiri” ning yéqinda élan qilghan doklatida, pakistanning Uyghurlarni basturushta xitay bilen bolghan hemkarliqining 1990-yillirining bashliridin bashlan'ghanliqi, pakistan teripidin 2014-yilghiche 60 neperge yéqin Uyghurning xitaygha qayturup bérilgenliki körsitilgen, emma xitaygha qayturulghan bu Uyghurlarning konkirét uchurliri tilgha élinmighan.

“Xelq'ara kishilik hoquq we bixeterlik munbiri” ning doklatida körsitishiche, pakistanning 2010-yili térorluq bilen héchqandaq alaqisi bolmisimu, biraq pakistanning balujistan ‍ölkisidin xitaygha qayturup bergen 5 neper bigunah Uyghur, shularning tipik misallirining biri iken.

Doklatta pakistanning Uyghurlarni basturushta xitay bilen bolghan hemkarliqi 1990-yillirining bashliridin bashlan'ghanliqi, pakistan xitaygha qayturup bergen 14 neper Uyghur talipni xitay amanliq küchlirining chégridila étip tashlighanliqi tekitlen'gen.

Ilgiriki yillarda pakistan hökümitining xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining qarshi chiqishigha qarimay, isma'il semet, muhemmet toxti qatarliq nurghunlighan Uyghur pa'aliyetchisini xitaygha qayturup bergenlikidek tarixi bar. Xitay hökümiti bu Uyghur pa'aliyetchilirining bezilirini ölüm jazasigha höküm qilip, étip öltürgen, bezilirini bolsa muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilghan idi.

Pakstandiki Uyghurlar yéqinqi yillardin buyan radiyomizgha inkas yollap, nurghun Uyghur ayallirining pakistanliqlar bilen toy qilghanliqi üchünla lagérlargha qamalghanliqini, pakistan hökümitining xitay bilen bolghan munasiwitini dep Uyghur ayallar bilen toy qilghan pakistanliqlarningmu menpe'etini qoghdimaywatqanliqidin shikayet qilip kelmekte.

Lagér shahidi zumret dawutning bildürüshiche, gerche u pakstanliq éri imranning xitay we pakstan hökümitige erz qilishi netijiside lagérdin qoyup bérilip pakstan'gha kéleligen bolsimu, emma xitayning wastiliq tehditliri sewebidin pakstandimu turalmay axiri a'ilisi boyiche amérikigha kélip panahlinishqa mejbur bolghan.

Zumret dawut, pakstan hökümitining Uyghur ayallar bilen toy qilghan puqralirighimu ige chiqalmay, ularning menpe'etini qoghdimighanliqini, bu ehwalda pakistanda turuwatqan Uyghurlarning hayatining bixeter emeslikini bildürdi. U yene pakstanliq erler bilen toy qilghan Uyghur ayallirining köpinchisining hazirghiche lagérda turuwatqanliqini, buning bir misali dep körsetti. Zumretning éytishiche, hetta pakstanliqlarning özlirimu bixeter bolmighachqa, pakstanda turup xitay teripidin tutulghan ayalliri üchün awaz chiqirishtinmu endishe qilidiken.

Pakstandin özi we ayalining ismini ashkarlimasliq sherti bilen ziyaritimizni qobul qilghan pakistanliq bir er, Uyghur ayali xitay hökümiti teripidin 2017-yili lagérgha qamalghanliqini, bigunah ayalining yéqinda qoyup bérilgenlikidin xewer tapqan bolsimu, emma özining ya Uyghur élige kirelmey, ya ayalining pakistan'gha chiqalmay ayrilip turuwatqanliqini éytti.

Pakistanliq bir er bilen toy qilghan, yéqinda pakistandin türkiye kelgen yene bir Uyghur ayal ziyaritimizni qobul qildi. U, 2016-yilining axiri xitayning wetendiki uruq-tughqanliri arqiliq özige bésim qilip, qaytip kélishni telep qilghanliqi, netijide pakstandin yurtigha qaytip barghanda tutqun qilinip lagérgha qamalghanliqini bayan qildi. U pakistanliq érining yol méngishi bilen qisqa muddettin kéyin, lagérdin qoyup bérilip a'iliside 2 yil nezerbentte turghan iken. U 2019-yili a'ilisidikilerning hemmisi görüge élinish sherti bilen pakstan'gha qaytip kelgen bolsimu, emma xitay dölet xewpsizlik xadimlirining “Biz üchün xizmet qilisen yaki pakistandinqayturulup kétisen” digendek tehditliridin qutulalmighan. Umu axiri pakstandin türkiyege qéchip kétishke mejbur bolghan iken.

Bir yil ilgiri “Apollo”, “Wa'is” qatarliq xewer agéntliqlirining pakstandiki Uyghurlarning weziyiti heqiqide ishligen xewerliride, pakistan köchmenler ishliri emeldarining: “Hökümet terep pakistanda yashaydighan barliq Uyghurlarning bi'ologiyelik sanliq melumatlirini yighishqa bashlidi, ularning meqsiti qanchilik Uyghurning xitaydin köchüp kelgenlikini éniqlash” dégen sözlirini neqil élip, “Diniy étiqadi”, “A'ile tarixi” qatarliq so'allarning mezkur jedweldin orun alghanliqini xewer qilghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet