Patrik wak: "Men süretler arqiliq Uyghurlarning pighanini teswirlidim!" (1)

Muxbirimiz eziz
2021-10-05
Share
Patrik wak: Firansiyelik kespiy fotograf patrik wak lagérlarni ziyaret qilish mumkin bolmighan ehwalda tartqan lagér sirtidiki Uyghurlarning chéqiwétilgen öylirining biri.
Patrick Wack

Uyghur diyaridiki kölemleshken lagér sistémisi hemde irqiy qirghinchiliq köplep melum bolghandin kéyin gherb dunyasidiki axbarat sahesining bu heqtiki neq meydan tekshürüsh pa'aliyetliri bir mehel zor qizghinliq peyda qildi. Emma xitay hökümitining chet'el muxbirlirini "Qattiq iskenjige élish" tedbirlirining tesiride lagérlar heqqidiki köpligen so'allar jawabsiz qaldi. Ene shu mezgillerde ‍uyghur diyarigha bérip-kélip turuwatqan firansiyelik kespiy fotograf patrik wak lagérlarni ziyaret qilish mumkin bolmighan ehwalda lagér sirtidiki Uyghurlarni, jümlidin Uyghur jem'iyitini teshkil qiliwatqan körünüshke "Erkin", emma ré'alliqta "Nazaret" ke mehkum boluwatqan Uyghurlarning tiwishsiz, shuningdek sükütke tolghan hés-tuyghulirini foto apparatining közidin namayan qilishni tallidi. Uning bu sahede qolgha keltürgen utuqliri, jümlidin bu jeryanda oxshimighan nuqtilardin tartqan foto süretlirining eng nadir nusxiliri tallinip "Chang-tozan" mawzusida neshr qilindi. 2021-Yili 7-öktebirde resmiy tarqitilidighan bu toplamgha patrik wak Uyghur diyaridiki Uyghur jem'iyitining oxshimighan sehipiliridin tartqan 71 parche foto süret kirgüzülgen. Toplamda foto süretler hemde aptorning shexsiy sayahet musapisi arqiliq Uyghur jem'iyitining 2016-yilidin 2019-yilighiche bolghan maddiy jehettiki közge chéliqarliq özgirishliri janliq teswirlep bérilidu. Yene kélip téxi yéqinqi yillarghiche Uyghur diyarida köp qétim biwasite emeliy tekshürüshte bolghan Uyghurshunas alimlardin amérikadiki pomona uniwérsitétining proféssori dru gladnéy (Dru C. Gladney) We firansiyediki bordo montéyn uniwérsitétining proféssori rémi kastéts (Rémi Castets) bu süretler üchün omumi uchur ornida bérilgen tékistke qelem tewretkenidi. Toplamning in'gliz, firansuz we gérman tillirida neshr qilinishi bolsa téximu köp oqurmenlerning süretler arqiliq Uyghur jem'iyitining nöwettiki ré'alliqini tonup yétishige qulayliq yaratqan idi.

Derweqe patrik wakning ürümchidin bashlan'ghan sepiri uninggha herqaysi wilayet we sheherlerdiki Uyghurlarning yenjilgen rohiyet dunyasini qismen bolsimu hés qilish shara'itigha ige qildi. U bu heqtiki söhbitimiz jeryanida bu toghrisida toxtilip, buning alahide bir qiziqishning türtkiside otturigha chiqqan "Özgiche bayqash" bolghanliqini tilgha aldi.

"Men emeliyette bu téma üchün ishleshni 2016-yili bashlighanidim. Shu waqitta xitayda turuwatqinimgha alliqachan on yil bolup qalghanidi. Men shangxeyde turidighan bolup, xitayni we asiyaning köp qisim jaylirini kézip chiqqanidim. Shu waqitlarda men özim xitayda bolsammu xitaygha oxshimaydighan jaylar heqqidiki bir eser heqqide ishlewatqanidim. Angghiche men chongching, ichki mongghul qatarliq jaylargha bardim. Emma men hemmidinmu bekrek Uyghur rayonigha qiziqip qaldim. Chünki bu waqitlarda 'bir belwagh bir yol' qurulushi yéngidin bashliniwatqan mezgiller idi. Yene kélip bu jaydiki türkiy tilliq xelqlerning hayati manga bek qiziqarliq tuyuldi. Méning bir dostum shu waqitta 'amérikaning gherbiy qismini échish' herikiti heqqide sözlep bergenidi. Shuning bilen mende bu halni 'xitayning gherbi qisimni échishi' bilen sélishturup béqish istiki tughuldi. Emma méning sélishturmaqchi bolghanlirim 2018-yiligha kelgende Uyghur rayonida misli körülmigen zor tutqun bilen orun almashti. Netijide men 'gherbi qisimni échish'ning netijisini axirigha élip chiqay, dep oylap 2019-yili bu jayda bir ay turdum. Shuning bilen bu heqtiki ikkinchi téma süpitide 'bitab bolghan tünler'ni tamamlidim. Bu ikki téma birliship qolimizdiki 'chang-tozan' namliq bu toplamning asasi boldi. Bu toplamda bolsa ashu rayonning ötken töt yilliq özgirish ehwali tepsiliy bayan qilindi."

Patrik wakning qolidiki xitay hökümitining "Xizmet wiza" si uninggha köp qisim chet'ellik muxbirlar baralmighan Uyghur sheherlirige we nahiyelirige bérish shara'iti yaritip bergen. Buning bilen u ürümchi, turpan, qumul, altay, ghulja, aqsu, qeshqer, xoten, tashqorghan qatarliq jaylarning hemmisigila barghan. Emma uning her bir jayda körgenliri xitay hökümitining dawam qiliwatqan qirghinchiliq siyasetliri Uyghur jem'iyitige qandaq aqiwetlerni élip kéliwatqanliqini oxshimighan nuqtilardin namayan qilip, uning köz öngide tedrijiy halda bir pütün menzirini hasil qilghan. U mundaq dédi:

"Eng axirqi sepirimde shundaq lagérlarni kördüm. Emma men lagérning aldigha bérip apparatimni toghrilap süretke élish imkaniyitige ige emes idim. Chünki buningda men qolgha élinishim hemde qayta bu rayon'gha kélelmes bolup qélishim éniq idi. Bir qétim ürümchide bir taksi shopuri uqushmastin méni neq shundaq bir lagérning aldigha chüshürüp qoydi. Men özümning 'xata' jaygha kélip qalghanliqimni bayqap bu yerdin kétey, dep arqamgha buruldum. Emma puqrache kiyin'gen saqchilar tézla méni qorshiwélip bir ishxanigha élip kirdi hemde ikki sa'etche toxtimastin soraqqa tartti. Nedin kelgenlikim, bu jayda apparat kötürüp néme qiliwatqanliqim dégenlerni qayta-qayta soridi. Shu waqitta men ashu lagérning derwazisi aldida bolghanliqim üchün kishilerni lagérdin élip chiqiwatqan menzirini kördüm. Emma méning ipadilimekchi bolghanlirim lagérlarning égiz qorshaw tamliri yaki közitish munarliri dégenler emes, eksiche ötken birnechche yilliq siyasiy weziyetning Uyghur rayonidiki menzirini qaysi derijide özgertiwetkenlikini eks ettürüsh idi. Ene shu teriqide 2019-yili bu rayon'gha qayta kelginimde ötken üch yil ichide rayondiki omumi menzire qiyapitide ghayet zor özgirishning royapqa chiqqanliqini bayqidim: ayallarning béshidiki yaghliq pütünley ghayib bolghan, meschitler pütünley taqalghan, milliy medeniyetni eks ettürgüchi barliq diniy we milliy imaretler pütünley chéqip tashlan'ghan. Bolupmu Uyghurlardiki bir qarimaqqa ottura sherq rayonidikige oxshap kétidighan herqandaq nerse yoqitiwétilgenidi. Hetta diniy mu'essese bolmighan bazarlar we soda saraylirining gümbezsiman ögzilirimu pütünley qomurup tashlinip tüzliwétilgen, yene kélip ghayet zor téléwiziye ékranlirida shi jinpingning Uyghurlarning 'béshini silawatqan' körünüshi hemmila jayda közge chéliqidighan bolup ketken iken. Qisqisi, pütkül rayonning tashqi qiyapiti pütünley özgirip ichkiridiki xitay sheherlirige oxshitip qoyulghanidi".

Patrik wak özining köp qétimliq sayahet sepiride alahide diqqet qilghan bir hadise Uyghur diyaridiki Uyghur we xitaylargha qarita ijra qiliniwatqan ashkara ayrimichiliq siyasetliri bolghan. Bu achchiq ré'alliqmu Uyghur diyaridiki "Yerlik tedbirler" ning emeliyette Uyghurlarni kontrol qilishning qoshumche chariliri süpitide ijra qiliniwatqanliqini toluq hés qilishigha türtke bolghan.

"Shinjangda keng omumlashqan iqtisadiy jehettiki ayrimichiliq hadisisini hemmila jayda körüwélish mumkin, désekmu bolidu. Misal alsaq, bu rayondiki néfit qézish xizmiti bayliq yaritiwatqan bir chong sahe hésablinidu. Yene alsaq hül mu'essese qurulushi bolghan yol yasashmu bu rayondiki ghayet zor meblegh serp qilin'ghan bir tür. Emma men bu sahelerde ishlewatqanlarning hemmisila xitay ikenlikini, Uyghurlarning bu xildiki bayliq yaritidighan asasliq türlerge yéqin kélelmeydighanliqini kördüm. Emma kéwezliklerde paxta tériwatqanlarning hemmisila Uyghurlar iken. Bu xildiki ashkara ayrimichiliq siyasiti tüpeylidin Uyghurlarning pa'aliyiti bu xildiki zor sommiliq qimmet yaritidighan sahelerning da'irisidin siqip chiqiriwétilgen. Bu hal bizge amérika ichki urushi (1861-1865) din ilgiri qara tenlik qullar amérikaning jenubiy qismidiki kéwezliklerde erzan bahaliq emgek küchi süpitide paxta térish bilen meshghul bolghan tarixni eslitidu. Shu waqitta ashu qara tenlik qullarmu döletning iqtisadiy ghol sistémisidin chette qaldurulghan. 2016-Yillirila bashlinip bolghan herbiy halet sheklidiki nazaret 2019-yiligha kelgende qarisam yuqiri pellige yétip pütkül rayon heqiqiy yosundiki üsti ochuq türmige ayliniptu. Közitish kaméraliri we saqchi ponkitliri ornitilmighan héchne qalmaptu. Bu waqitta Uyghurlargha tewe nurghun qoro-jaylarning chölderep qalghanliqini, Uyghurlarning tekshürülmeydighan héchnersisi qalmighanliqini, reste-magizinlargha kiridighan Uyghurlarni her qétimda xuddi ayrudrumdikige oxshash tekshüridighanliqini, emma bu tedbirlerning héchqaysi xitaylargha qollinilmaydighanliqini kördüm."

Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki programimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet