Patrik wak: "Men süretler arqiliq Uyghurlarning pighanini teswirlidim!" (2)

Muxbirimiz eziz
2021-10-07
Share
Patrik wak: Firansiyelik kespiy fotograf patrik wak Uyghur rayonida lagérlarni ziyaret qilish mumkin bolmighan ehwalda tartqan kochilarning körünüshi.
Patrick Wack

Fransiyelik fotograf patrik wak özining Uyghurlar diyaridiki birnechche qétimliq sayahiti jeryanida tartqan foto süretlirining eng nadirlirini tallap "Chang-tozan" namliq toplam sheklide neshr qildurdi. Mezkur toplam 7-öktebir resmiy halda tarqitilghandin kéyin mezkur toplamdiki süretlerde eks etken Uyghur jem'iyitining üch yildiki özgirishi yene bir qétim chong muhakime témisi boldi. Bolupmu mezkur toplam tarqitilishtin ilgiriki mushtiri toplash pa'aliyiti jeryanidila shunche qimmet bahada neshr qilin'ghan bu toplamning aldin sétilip bolun'ghanliqi, bu süretlerge qiziqquchilarning bekmu köplükini wastilik halda körsitip bergen idi.

Emeliyette patrik wakning Uyghur diyari heqqidiki süretlirining bir qisimi bu yil awghust éyida "Kodak" shirkitining "Instigram" (Instagram) bétide élan qilin'ghandin kéyin, xitay puqralirining yamghurdek yaghqan naraziliq yazmiliri hemmila yerni qaplidi. "Kodak" shirkiti shuning bilen tézdin bu süretlerni tor bettin öchürüp xitay puqraliridin epu soridi. Söhbitimiz jeryanida bu mesile toghrisida yene bir qétim gep téshilip xitay hökümiti emes, belki xitay tordashlirining néme üchün bu süretlerge bunchiwala achchiqlinip kétishi otturigha qoyuldi. Patrik wak bu heqte toxtilip, buning emeliyette méngisi pütünley yuyulup bolghan bir top kishilerning milletchilik bilen sughurulghan "Esebiyliki" din bashqa nerse ‍emeslikini alahide tekitlidi.

"Méningche bu pütünley teshwiqatning netijisi. Shunga ular buni 'yalghanchiliq' dep qarighan. Yene kélip ularning köp qismi hökümet xizmetchiliri bolghachqa özliriche hökümet üchün awaz chiqarmaqchi bolghan. Chünki xitayda hazir bekmu ewj alghan bir hadise barliq intérnét (tor) yazmilirining milletchilik tüsini éliwatqanliqidur. Yene kélip barliq axbarat wastiliri hökümetning qolida bolghachqa, ular herqachan milletchilik mezmunidiki nersilerni köplep bazargha salidu. Xelq bolsa buninggha ishinidu hemde shuninggha mas herkette bolidu. Bolupmu méning süretlirimdiki ré'alliqni yalghan'gha chiqirish, méni ashu süretlerni neshr qildurush arqiliq pul tapmaqchi bolghan, dégendek sözlerni qilish bu kishilerning qénini qizitqan. Del mushu kishiler ashu xildiki milletchilik bilen sughurulghan teshwiqatlargha ishen'gen hemde buni gherp dunyasining xitaygha qarshi pa'aliyetlirining ispati qiliwalghan."

Shu qétimda "Kodak" shirkitining tor bétide chaplan'ghan patrik wakqa qarshi bezi yazmilarda "Gherbtiki düshmen küchlerning gumashtiliri gherezlik halda shinjangdiki térorchi unsurlarni we ashqun unsurlarni hémaye qilghan" dégendek pikirler otturigha qoyulghan. Buning bilen patrik wakning foto süretke tartishi siyasiylashturulup, uning xususiy hewisidiki muddi'a pütünley bashqiche sherhilen'gen. Bu heqte söz bolghanda u buni qet'iy inkar qildi.

"Yaq, yaq! men qandaqtur térrorchilarni yaki selbiy insanlarni qollawatqinim yoq. Eksiche, bir kespiy fotograf bolush süpitide men eslide siyasiydin xaliy halda Uyghur rayonida barliqqa kelgen özgirishlerni, shuningdek bu rayonning siyasiy jughrapiyelik weziyitide barliqqa kelgen yéngiliqlarni höjjetlik bayan sheklide teswirleshke, türkiy tilliq xelqlerning ré'al hayatini süretler sheklide bashqilargha teqdim étishke barghan idim. Méning pilanimda qandaqtur birer terepni hémaye qilish dégen muddi'a bolghan emes. Méning bu qétim neshir qilin'ghan toplamimda heqiqetni chiqish qilghan halda semimiylik bilen bu jayda némilerning bolghanliqini éytip bérish asasiy meqsed boldi. Emma eyni waqittiki ré'alliq biz hazir bilgen sewiyige kötirilip yighiwélish lagirliri köplep quruldi. Buning bilen peqet normal hayat kechürüshtin bashqini oylap körmigen hemde özlirining étiqadini we medeniyitini dawam qilduriwatqan bir milyondin artuq adem mushuning üchünla qamaqqa élindi. Bu jayda ular éghir tehditlerge we qiynaqlargha duchar boldi. Buning bilen mewjut ré'alliqni höjjetlik bayan sheklide teswirlesh özlükidinla nahayiti muhim bolghan 'siyasiy' hadise bolup qaldi. Chünki buningda xitay dölet tüzülmisining, shundaqla xitay 'siyasiyon' lirining némilerni qiliwatqanliqi bekmu özgiche shekilde éytip bérilidu."

Buningdin ilgirimu xitay puqralirining Uyghur diyaridiki siyasiy basturush we qirghinchiliq hadisisige nisbeten hökümetni pütünley qollash mewqeside ikenliki toghrisida pikirler otturigha chiqqan idi. Bu mesile heqqide gep bolghanda patrik wak özi tonuydighan xitaylarning bir bolsa buningdin xewersiz ikenlikini, chet eldiki xitaylar arisida bolsa bu heqte keskinlik bilen adaletni yaqlighanlarni körmigenlikini, shundaqla ularning zor bir qismining hélihem bu xewerlerni "Yalghan" dep qaraydighanliqini bildürdi. Bolupmu merkiziy hökümetning "Shinjang sayahiti" heqqidiki chaqiriqigha egiship Uyghur diyarigha sayahetke kelgen xitaylar hazir bes-beste "Shinjang hazir bekmu bixeter we güzel iken" dégen uchurni köplep tarqatmaqta iken.

"Bu heqtiki inkaslarni köp qirliq boldi, désekmu bolidu. Bu ishlar toghrisida xitay dostlirim bilen parangliship baqqanmen. Ularning beziliri xitayda, yene beziliri gherp dunyasida. Qarisam, ularning xitaydikiliri bu ishlarni anche uqup ketmeydiken. Bolupmu xitay hökümitining Uyghurlarni lagérlargha solap 'qayta qurush' bilen meshghul boluwatqanliqini ular chüshinip ketmeydiken. Méningche, ular asasliqi gherb dunyasining axbarat xewerlirini emes, belki xitay hökümitining xewerlirini anglaydighan bolghachqa, bu hal shundaq bolghan. Gherb dunyasidiki xitay dostlirim bolsa bu ishlarni asasen anglighan iken. Emma qarisam, ularning beziliri bu xewerlerge ishenmeydiken. Yene beziler bolsa buni 'gherp dunyasining teshwiqat urushi' dep qaraydiken. Emma aliy ma'arip terbiyesi körgen xitaylarning mutleq köp qismi bu ishlardin xewerdar. 2021-Yilidiki ehwal belkim biraz perqliq bolushi mumkin. Chünki hazir gherb dunyasini tenqidlesh tüpeylidin gherb dunyasining bu heqtiki xewerliri xitayda tarqaldi. Emma dunya hazir köp qutupliship kétiwatqanliqtin yenila xitaydiki nurghun kishiler buninggha ishenmeydiken. Shunga bu hal ademlerning ehwaligha qarap bolidiken. Yene beziler buni bilsimu bu heqte gep qilshtin qorqidu. Chünki bu heqte sözlishish herqachan bu kishini balagha tiqidu."

Patrik wak bu qétim özining eng nadir foto süretliri "Chang-tozan" namliq toplamda neshr qilin'ghanliqtin özini rawrus yenggillep qalghandek hés qilghan. Chünki buningdin ikki ay ilgiri u ashu nadir süretlerning bir qisimini aldin élan qilghanda shunche shöhretlik "Kodak" shirkiti xitay tordashlirining tenqididin ikki püklinip "Biz xitay hökümitining xahishigha hörmet qilimiz", "Özimizni tekshürimiz" dégendek sözlerni qilghan iken. Bu toghrisida söz bolghanda, u "Kodak" shirkitige oxshash nurghun shirketlerning hazir xitaydiki ghayet zor bazargha düm chüshüp u jayda sansizlighan kishilerning buning üchün qurbanliq qiliniwatqanliqini "Körmes" we "Anglimas" bolup qalghanliqidin bekmu bi'aram bolghanliqini bildürdi.

"Men buningdin bekmu ümidsizlendim. Méningche, fotografiye sahesidiki nurghun kishi manga oxshash oylidi. Némishqa dégende 'kodak' shirkitining süret léntiliri we bashqa mehsulatliri dunya miqyasida nechche on yildin buyan zor shöhret qazan'ghan hemde köplep ishlitilgen. Emdilikte ularning foto süretlerge süzgüch qoyushi, shuningdek xitay bazirining méhride xitay hökümitining xahishi boyiche ish körüshi ularning shirket ‍exlaqigha pütünley xilap qilmishtur. Ularning payda-menpe'et üchün bu qeder nomussizlarche bir ishni qilishi pütünley bazar üchünla boluwatidu. Hazir bolsa mushuninggha oxshap kétidighan yene bashqa shirketlermu pul üchün xitaygha égiliwatidu. Buning bilen xitay ijra qiliwatqan zulumlar körünmes bolup qéliwatidu. Hazir amérika, en'gliye, fransiye qatarliq bir qisim gherp hökümetliri bundaq ehwalgha xatime bérishni tekitlewatidu. Emma bir qisim shirketlerning maddiy jehettiki achközlüki sewebidin buning derdini bek köp kishiler tartiwatidu. Hazirqi eng chong mesilining biri del mushu hadisidur."

Söhbitimiz jeryanida patrik wak 7-öktebir küni resmiy tarqitilghan "Chang-tozan" namliq toplamdiki süretlerning ‍uyghur diyarining eng axirqi "Ammiwi simasi" süpitide hemde höjjet süpitide saqlinidighanliqini alahide tekitlidi. Uning sözi boyiche bolghanda bu süretler emiliyette bu rayondiki mewjut ré'alliqni eks ettüridu. Aridin on yil, yigirme yil yaki uningdinmu uzun waqit ötkende bu süretlerning qimmiti téximu ashidu. Chünki patrik wak üch yil burun körgen, béshida yaghliq we doppa bolghan Uyghurlar üch yilning ichide pütünley közdin yütken. Shunga u körgen Uyghur diyarining ghayet zor teswirini nechche on yildin kéyinki Uyghurlar emes, belki dunyamu körelmesliki mumkin. Chünki Uyghur diyarigha kelgen kishilerning xatiriside saqlinip qalghan teklimakanning qedimiy topa-changlirigha nöwette dawamliq buzulup weyran qiliniwatqan medeniyet iznalirimu yéngidin chang-tozan bolup qoshulmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet