Америка ташқи ишлар министири майк помпейо уйғурларға қаритилған диний зулумни қаттиқ тәнқид қилди

Мухбиримиз ирадә
2019-06-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди «хәлқара дини әркинлик доклати» ни елан қилмақта. 2019-Йили 21-июн, вашингтон.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди «хәлқара дини әркинлик доклати» ни елан қилмақта. 2019-Йили 21-июн, вашингтон.
AP

Америка ташқи ишлар министирлиқи йилда бир қетим елан қилидиған «хәлқара дини әркинлик доклати» ни мушу айниң 21-күни рәсмий елан қилди. Бу нөвәтлик доклатниң илгирики доклатлардин түп пәрқи болса, униңда уйғур елидики диний әркинлик вәзийитигә алаһидә бир сәһипә аҗритилғанлиқтур. Илгирики йиллиқ доклатларда тибәт, хоңкоң вә макав (авмен) мәхсус сәһипә бойичә берилгән болса, бу йил уйғур елиму шу қатарда орун алған.

Доклатниң уйғур елигә аит қисимниң кириш сөзидә, шинҗаң уйғур аптоном райониға айрим орун берилишидә райондики диний әркинлик мәсилисиниң көләм вә еғирлиқ дәриҗиси нәзәрдә тутулғанлиқи тәкитлинип өтүлгән. Доклатта: «һәр хил таратқулар вә аммиви тәшкилатлар һөкүмәтниң 800 миңдин 2 милйонғичә уйғур, қазақ вә башқа мусулман милләт әзалирини тутқун қилип, тутуп туруш орунлириға қамиғанлиқини пәрәз қиливатқанлиқи, уларниң 2017‏-йили 4‏-айдин бери диний вә етник тәркиби сәвәблик бу орунларда из-дерәксиз йоқитишқа, қийин-қистаққа, җисманий хорлашқа, узун муддәт тутуп турушқа дучар болуватқанлиқи» билдүрүлгән.

Доклатниң елан қилиниш мунасивити билән 21-июн күни америка ташқи ишлар министирлиқида ахбарат елан қилиш йиғини чақирилғаниди. Йиғинда америка ташқи ишлар министири майк помпейо, америка ташқи ишлар министирлиқиниң диний ишларға мәсул алаһидә әлчиси сам бровнбәк айрим-айрим сөз қилди.

Америка ташқи ишлар министири майк помпейо сөзидә алди билән диний әркинлик мәсилисиниң трамп һөкүмити тәшәббус қиливатқан әң муһим сиясәтләрдин бири икәнликини вә шундақла өзиниңму ихласмән бир етиқадчи болуш сүпити билән «дуняниң һәрқандақ йеридики бир динға ишәнгүчи әркин ирадиси билән диний етиқад һоқуқлиридин бәһримән болуши керәк», дәп қарайдиғанлиқини тәкитлиди. У сөзидә, дуняда «еғир дини әркинлик мәсилиси бар», дәп қаралған хитай, пакистан вә бирма қатарлиқ дөләтләрни бирму-бир тилға алди. У хитай һәққидә: «хитай коммунистик партийәси қурулғандин буян барлиқ диний етиқадларниң әшәддий күшәндиси болуп кәлди. Бу партийә кишиләрдин пәқәтла өзини худа дәп қарашни тәләп қилди» деди.

У сөзини мундақ давам қилди: «мән бу йәрдә бәзи уйғурлар билән тонушуш пурситигә игә болдум. Әпсуски, хитайда яшаватқан уйғурларниң бешиға кәлгәнләрни аңлитидиған шараити йоқ дейәрлик. Шуңа биз шинҗаңда диний әркинлик учраватқан дәпсәндичиликниң көлими вә еғирлиқини көздә тутуп, хитай һәққидики доклатта шинҗаңға алаһидә орун айридуқ. Тарих бу зулумға һәргиз сүкүт қилмайду, әмма буниң үчүн бизгә охшаш әркин авазлар чоқум мәсилини көтүрүп чиқиришимиз керәк».

Америка ташқи ишлар министирлиқи, йиллиқ дини әркинлик доклатиниң уйғур елигә аит қисмида лагерлар мәсилиси үстидә нуқтилиқ тохталған болуп, униңда радийомиз уйғур елидин игилигән учурлар нурғун қетим мисалға елинған. Униңда, лагердики тутқунлар ичидә йүз бериватқан өлүм вәқәлири, даириләрниң шәхсләрниң диний етиқади вә ибадитигә даир учурларни йиғиши һәққидә тәпсилий мәлуматлар берилгән. Доклатта қәйт қилинишичә, «хитай һөкүмити бөлгүнчилик, террорлуқ вә әсәбийлик мәсилисидики әндишилирини илгири сүрүп, шинҗаңдики мусулманларниң диний ибадитини чәкләшни қанунлаштурмақта вә иҗра қилмақта» икән. Доклатта хитай һөкүмитиниң уйғур елидә әрләрниң бурут қоюши, аялларниң йүзини ориши, һалал уқуминиң кеңәйтилишини чәкләйдиғанлиқи, һәтта йәнә кишиләрниң пәрзәнт көрүш, той-төкүн, нәзир-чирағ ишлириғиму» террорлуққа қарши туруш қануни «ни баһанә қилип туруп арилишивалидиғанлиқи баян қилинған. Доклатта йәнә, уйғурларниң ишқа орунлишиш вә тиҗарәт ишлирида еғир иҗтимаий кәмситишкә учраватқанлиқи, уйғур районида уйғурлар билән хитай оттурисидики җиддийлик давамлишиватқанлиқи тәкитләнгән.

Доклатта, тутқун қилинған уйғур зиялийлири, түркийә вә мисир қатарлиқ дөләтләрдин уйғур елигә кәткәндин кейин ғайиб болғанлар, лагерларниң ички әһвали, районда йүз бериватқан халиғанчә тутқун қилиш һәрикәтлири, ата-анилири лагерға қамилип тирик йетимға айланған уйғур балилириниң әһвали қатарлиқлар һәққидә» уйғур кишилик һоқуқ қурулуши «,» хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати «қатарлиқ органларниң доклатлири вә шундақла «малийә вақти» гезити вә әркин асия радийоси уйғур бөлүми игилигән учурлар нәқил кәлтүрүлгән.

21-Июн күнидики ахбарат елан қилиш йиғинида америка ташқи ишлар министирлиқиниң дини ишларға мәсул алаһидә әлчиси сам бровнбәкму өз нутқида уйғурларға орун бәрди. У мундақ деди: «хитай динға уруш елан қилди. Биз хитай һөкүмитиниң чоң қуруқлуқтики һәрқайси районлардики охшимиған пәрқлиқ дини етиқадларға қаратқан бесимини ашурғанлиқини көрдуқ. Хитай һөкүмити шинҗаңда аз дегәндә бир милйон мусулман милләтләрни лагерларға қамаш арқилиқ уларниң мәдәнийитини, миллий кимликини вә дини етиқадини йоқ қилишни мәқсәт қиливатиду».

Сам бровнбәк сөзи давамида йәнә бир муһим мәсилә үстидә йәни хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә фалүнгоң муритлири қатарлиқ виҗдан мәһбуслириниң ички әзалирини мәҗбурий еливатқанлиқини әскәртти. У мундақ деди: «биз башқа органларниң бу һәқтики доклатлирини йәнә бир қетим тәкитләп өтмәкчимиз. Хитай һөкүмити фалүнгончилар, уйғурлар, тибәтләр вә христианлардин тәркиб тапқан виҗдан мәһбуслирини адәм ички әзалирини мәҗбурий йөткәш һәрикитиниң асаслиқ нишани қилип кәлмәктә. Буниңға һәммә кишиниң виҗдани қайниши керәк».

Сам бровнбәк сөзи давамида хитай һөкүмитини агаһландуруп: «бизниң хитай һөкүмитигә дәйдиғинимиз шуки, силәр һәргиз динға қарши қозғиған бу урушуңларда ғәлибә қилимиз, дәп қалмаңлар. Силәр һаман һәм дөләт ичидә һәм хәлқарада буниң бәдилини төләйсиләр» деди.

У, дунядики 80 пирсәнт кишиниң диний әркинлик дәпсәндә қилинидиған җайларда яшайдиғанлиқини вә америка һөкүмитиниң диний әркинлик қачан һөкүмәтләрниң бастурушиға учраштин тохтиғучә күрәш қилишни давамлаштуридиғанлиқини әскәртти.

Хитай ташқи ишлар министирлиқи болса 24-июн күнидики ахбарат елан қилиш йиғинида американиң бу доклатиға қаттиқ наразилиқ билдүргән. «Җуңго хәвәрләр тори» ниң бу һәқтики хәвиридә қәйт қилинишичә, хитай ташқи ишлар баянатчиси гең шуаң сөзидә американиң йиллиқ дини әркинлик доклатиниң бир тәрәплимә икәнликини, хитайниң буниңдин қаттиқ нарази икәнликини ипадә қилип, америка һөкүмитидин бундақ доклатлирини тохтитишни тәләп қилған. У йәнә, хитайдики пуқраларниң диний һоқуқиниң капаләткә игә икәнликини, шинҗаңниң өзидила 24 миң 400 данә мәсчит барлиқини илгири сүрүп, уни һәтта америка билән селиштуруп: «америкадики барлиқ мәсчитләрни топлиса, шинҗаңдики мәсчитләрниң ондин биригә тоғра кәлмәйду» дегән. У йәнә, «шинҗаң» дики мәсилиләрниң хитайниң «ички иши» икәнликини илгири сүрүп: «америка җуңгониң ички ишлириға арилашти» дәп әйиблигән.

Америка ташқи ишлар министирлиқи йиллиқ дини әркинлик доклати елан қилиништин бир күн аввал, йәни 20-июн күни адәм әткәсчилики мәсилиси һәққидә елан қилған бир парчә доклатидиму хитай һөкүмитиниң лагердики уйғур тутқунлирини мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиқини қаттиқ тәнқидлигәниди. Бу, америка һөкүмитиниң 24 ичидә икки қетим уйғур елидики зулумни тилға елип туруп, хитайни тәнқид қилиши болуп һесаблиниду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт