Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo Uyghurlargha qaritilghan diniy zulumni qattiq tenqid qildi

Muxbirimiz irade
2019-06-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependi "Xelq'ara dini erkinlik doklati" ni élan qilmaqta. 2019-Yili 21-iyun, washin'gton.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependi "Xelq'ara dini erkinlik doklati" ni élan qilmaqta. 2019-Yili 21-iyun, washin'gton.
AP

Amérika tashqi ishlar ministirliqi yilda bir qétim élan qilidighan "Xelq'ara dini erkinlik doklati" ni mushu ayning 21-küni resmiy élan qildi. Bu nöwetlik doklatning ilgiriki doklatlardin tüp perqi bolsa, uningda Uyghur élidiki diniy erkinlik weziyitige alahide bir sehipe ajritilghanliqtur. Ilgiriki yilliq doklatlarda tibet, xongkong we makaw (awmén) mexsus sehipe boyiche bérilgen bolsa, bu yil Uyghur élimu shu qatarda orun alghan.

Doklatning Uyghur élige a'it qisimning kirish sözide, shinjang Uyghur aptonom rayonigha ayrim orun bérilishide rayondiki diniy erkinlik mesilisining kölem we éghirliq derijisi nezerde tutulghanliqi tekitlinip ötülgen. Doklatta: "Her xil taratqular we ammiwi teshkilatlar hökümetning 800 mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur, qazaq we bashqa musulman millet ezalirini tutqun qilip, tutup turush orunlirigha qamighanliqini perez qiliwatqanliqi, ularning 2017‏-yili 4‏-aydin béri diniy we étnik terkibi seweblik bu orunlarda iz-déreksiz yoqitishqa, qiyin-qistaqqa, jismaniy xorlashqa, uzun muddet tutup turushqa duchar boluwatqanliqi" bildürülgen.

Doklatning élan qilinish munasiwiti bilen 21-iyun küni amérika tashqi ishlar ministirliqida axbarat élan qilish yighini chaqirilghanidi. Yighinda amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo, amérika tashqi ishlar ministirliqining diniy ishlargha mes'ul alahide elchisi sam brownbek ayrim-ayrim söz qildi.

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo sözide aldi bilen diniy erkinlik mesilisining tramp hökümiti teshebbus qiliwatqan eng muhim siyasetlerdin biri ikenlikini we shundaqla öziningmu ixlasmen bir étiqadchi bolush süpiti bilen "Dunyaning herqandaq yéridiki bir din'gha ishen'güchi erkin iradisi bilen diniy étiqad hoquqliridin behrimen bolushi kérek", dep qaraydighanliqini tekitlidi. U sözide, dunyada "Éghir dini erkinlik mesilisi bar", dep qaralghan xitay, pakistan we birma qatarliq döletlerni birmu-bir tilgha aldi. U xitay heqqide: "Xitay kommunistik partiyesi qurulghandin buyan barliq diniy étiqadlarning esheddiy küshendisi bolup keldi. Bu partiye kishilerdin peqetla özini xuda dep qarashni telep qildi" dédi.

U sözini mundaq dawam qildi: "Men bu yerde bezi Uyghurlar bilen tonushush pursitige ige boldum. Epsuski, xitayda yashawatqan Uyghurlarning béshigha kelgenlerni anglitidighan shara'iti yoq déyerlik. Shunga biz shinjangda diniy erkinlik uchrawatqan depsendichilikning kölimi we éghirliqini közde tutup, xitay heqqidiki doklatta shinjanggha alahide orun ayriduq. Tarix bu zulumgha hergiz süküt qilmaydu, emma buning üchün bizge oxshash erkin awazlar choqum mesilini kötürüp chiqirishimiz kérek".

Amérika tashqi ishlar ministirliqi, yilliq dini erkinlik doklatining Uyghur élige a'it qismida lagérlar mesilisi üstide nuqtiliq toxtalghan bolup, uningda radiyomiz Uyghur élidin igiligen uchurlar nurghun qétim misalgha élin'ghan. Uningda, lagérdiki tutqunlar ichide yüz bériwatqan ölüm weqeliri, da'irilerning shexslerning diniy étiqadi we ibaditige da'ir uchurlarni yighishi heqqide tepsiliy melumatlar bérilgen. Doklatta qeyt qilinishiche, "Xitay hökümiti bölgünchilik, térrorluq we esebiylik mesilisidiki endishilirini ilgiri sürüp, shinjangdiki musulmanlarning diniy ibaditini chekleshni qanunlashturmaqta we ijra qilmaqta" iken. Doklatta xitay hökümitining Uyghur élide erlerning burut qoyushi, ayallarning yüzini orishi, halal uqumining kéngeytilishini chekleydighanliqi, hetta yene kishilerning perzent körüsh, toy-tökün, nezir-chiragh ishlirighimu" térrorluqqa qarshi turush qanuni "Ni bahane qilip turup arilishiwalidighanliqi bayan qilin'ghan. Doklatta yene, Uyghurlarning ishqa orunlishish we tijaret ishlirida éghir ijtima'iy kemsitishke uchrawatqanliqi, Uyghur rayonida Uyghurlar bilen xitay otturisidiki jiddiylik dawamlishiwatqanliqi tekitlen'gen.

Doklatta, tutqun qilin'ghan Uyghur ziyaliyliri, türkiye we misir qatarliq döletlerdin Uyghur élige ketkendin kéyin ghayib bolghanlar, lagérlarning ichki ehwali, rayonda yüz bériwatqan xalighanche tutqun qilish heriketliri, ata-aniliri lagérgha qamilip tirik yétimgha aylan'ghan Uyghur balilirining ehwali qatarliqlar heqqide" Uyghur kishilik hoquq qurulushi "," xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilati "Qatarliq organlarning doklatliri we shundaqla "Maliye waqti" géziti we erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi igiligen uchurlar neqil keltürülgen.

21-Iyun künidiki axbarat élan qilish yighinida amérika tashqi ishlar ministirliqining dini ishlargha mes'ul alahide elchisi sam brownbekmu öz nutqida Uyghurlargha orun berdi. U mundaq dédi: "Xitay din'gha urush élan qildi. Biz xitay hökümitining chong quruqluqtiki herqaysi rayonlardiki oxshimighan perqliq dini étiqadlargha qaratqan bésimini ashurghanliqini körduq. Xitay hökümiti shinjangda az dégende bir milyon musulman milletlerni lagérlargha qamash arqiliq ularning medeniyitini, milliy kimlikini we dini étiqadini yoq qilishni meqset qiliwatidu".

Sam brownbek sözi dawamida yene bir muhim mesile üstide yeni xitay hökümitining Uyghurlar we falün'gong muritliri qatarliq wijdan mehbuslirining ichki ezalirini mejburiy éliwatqanliqini eskertti. U mundaq dédi: "Biz bashqa organlarning bu heqtiki doklatlirini yene bir qétim tekitlep ötmekchimiz. Xitay hökümiti falün'gonchilar, Uyghurlar, tibetler we xristi'anlardin terkib tapqan wijdan mehbuslirini adem ichki ezalirini mejburiy yötkesh herikitining asasliq nishani qilip kelmekte. Buninggha hemme kishining wijdani qaynishi kérek".

Sam brownbek sözi dawamida xitay hökümitini agahlandurup: "Bizning xitay hökümitige deydighinimiz shuki, siler hergiz din'gha qarshi qozghighan bu urushunglarda ghelibe qilimiz, dep qalmanglar. Siler haman hem dölet ichide hem xelq'arada buning bedilini töleysiler" dédi.

U, dunyadiki 80 pirsent kishining diniy erkinlik depsende qilinidighan jaylarda yashaydighanliqini we amérika hökümitining diniy erkinlik qachan hökümetlerning basturushigha uchrashtin toxtighuche küresh qilishni dawamlashturidighanliqini eskertti.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi bolsa 24-iyun künidiki axbarat élan qilish yighinida amérikaning bu doklatigha qattiq naraziliq bildürgen. "Junggo xewerler tori" ning bu heqtiki xewiride qeyt qilinishiche, xitay tashqi ishlar bayanatchisi géng shu'ang sözide amérikaning yilliq dini erkinlik doklatining bir tereplime ikenlikini, xitayning buningdin qattiq narazi ikenlikini ipade qilip, amérika hökümitidin bundaq doklatlirini toxtitishni telep qilghan. U yene, xitaydiki puqralarning diniy hoquqining kapaletke ige ikenlikini, shinjangning özidila 24 ming 400 dane meschit barliqini ilgiri sürüp, uni hetta amérika bilen sélishturup: "Amérikadiki barliq meschitlerni toplisa, shinjangdiki meschitlerning ondin birige toghra kelmeydu" dégen. U yene, "Shinjang" diki mesililerning xitayning "Ichki ishi" ikenlikini ilgiri sürüp: "Amérika junggoning ichki ishlirigha arilashti" dep eyibligen.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi yilliq dini erkinlik doklati élan qilinishtin bir kün awwal, yeni 20-iyun küni adem etkeschiliki mesilisi heqqide élan qilghan bir parche doklatidimu xitay hökümitining lagérdiki Uyghur tutqunlirini mejburiy emgekke séliwatqanliqini qattiq tenqidligenidi. Bu, amérika hökümitining 24 ichide ikki qétim Uyghur élidiki zulumni tilgha élip turup, xitayni tenqid qilishi bolup hésablinidu.

Toluq bet