Америка сиясийонлири йеңи «уйғур қанун лайиһәси» тәклипини оттуриға қойди

Мухбиримиз әзиз
2018-12-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мәзкур қанун лайиһәси һәққидики хәвәр бәрилгән тор бәт.
Мәзкур қанун лайиһәси һәққидики хәвәр бәрилгән тор бәт.
sherman.house.gov

Уйғурлар мәсилисини хәлқара мунбәрләрдә тәкитләштә изчил авангарт орун тутуп кәлгән америка сиясийонлири йеқинда бу һәқтики йәнә бир чоң қәдәмни басти. Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики асия комитетиниң рәиси тед йохо вә мәзкур комитетниң һәйәт әзаси брад шерман қатарлиқ сәккиз нәпәр дөләт мәҗлиси әзалири һәмдә башқа алақидар сиясийонларниң бирликтә имза қоюши билән «уйғурларға игә чиқиш вә дуняви инсанпәрвәрликниң ортақ инкаси» мавзулуқ қанун лайиһәсини түзүп чиқиш тәклипи оттуриға қоюлди. Буниңда кишиләрниң диққитини тартқан йәнә бир нуқта мәзкур қанун лайиһәси һәққидики тәклипниң инглизчә мавзусиниң қисқартип йезилиши «уйғур» (UIGHUR) болғанлиқта иди.

Мәзкур қанун лайиһәсини оттуриға қоюш һәққидики чүшәндүрүштә болса бу һәқтә аддий қилип «хитайниң шинҗаң районида аз дегәндиму бир милйон түркий мусулман хәлқи аталмиш ‹қайта тәрбийәләш мәркизи' лагерлириға солиниватиду. Чәтәлдики уйғурлар, җүмлидин америкидики уйғурлар хитайниң паракәндә қилиши вә сүкүткә гириптар қилишиға дуч келиватиду» дейилиду.

Мәзкур қанун лайиһәси һәққидики тәклипниң оттуриға чиқиши тоғрисида сөз болғанда вашингтон шәһиридики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилатиниң директори өмәр қанат буниң оттуриға чиқишидики бир муһим сәвәбниң америка дөләт мәҗлиси әзалирида уйғурларға қарита һесдашлиқниң күчәйгәнлики икәнликини билдүрди.

Мәзкур тәклипкә аваз қошқанлар арисида демократчилар вә җумһурийәтчиләр бар болуп, бу һал америка сияситини бәлгиләйдиған бу икки партийә ичидә охшашла уйғурларни чүшинидиған вә қоллайдиғанлар барлиқиниң дәлили иди. Бу мәсилә һәққидә сөз қилған уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати ташқи ишлар бөлүминиң мәсули луйиза грев ханим өзлириниң бу хил қоллашни хушаллиқ билән қобул қилидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди:

«Дөләт мәҗлиси әзаси брад шерман вә башқа қоллиғучилар имза қойған бу қанун лайиһәси һәққидики тәклип әмәлийәттә икки партийәгә мәнсуп кишиләрниң ортақ тиришчанлиқи арқисида оттуриға чиқти. Мушуниң өзила уйғурларға йеңи үмид беғишлайду. Чүнки америка дөләт мәҗлисидики икки партийәдин келип чиққан охшаш болмиған кишиләр шәрқий түркистандики уйғурлар тартиватқан зулумни аяғлаштуруш һәққидә бирдәк тәләпни оттуриға қоюватиду. Шуңа биз бу йүзлинишни зор хушаллиқ билән қарши алимиз. Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилати америка дөләт мәҗлисиниң шәрқий түркистандики зулумға хатимә бериш, уйғурлар дуч келиватқан инсан һәқлири кризисини түгитиш һәққидики һәрқандақ тиришчанлиқини қизғин қоллайду. Шуниңдәк хитай һөкүмитини бу җавабкарлиқни үстигә елиши лазим, дәп һесаблайду. Бу йеңи қанун лайиһәси һәққидики тәклип америкидики ширкәтләрниң шәрқий түркистандики зулумға четилип қалмаслиқи, шуниңдәк хитайниң яки башқа һәрқандақ дөләттики ширкәтләрниң хитай һөкүмити иҗра қиливатқан бастурушқа шерик болмаслиқини истәйду. Ундақ қилмиғанларниң болса җазаға учрайдиғанлиқи тәкитләнгән. Шуңа биз уни наһайити муһим болған бир тәклип дәп һесаплаймиз.»

Мәзкур қанун лайиһәси һәққидики тәклиптә алаһидә тәкитләнгән бир нуқта америка ширкәтлириниң юғури техникиларни хитайға експорт қилиши һәмдә хитай һөкүмитиниң бу техникиларни уйғурлар дияридики сиясий бастурушқа ишлитишидур. Бу һәқтики баянатта дөләт мәҗлиси әзаси брад шерман алаһидә қилип «хитай һөкүмити бизни түркий мусулманлар дуч келиватқан зулумға қарита бир көзини қисивалиду, дәп ойлап кәлгән. Биз уларға буниң хам хиял икәнликини көрситип қоймақчимиз» дейилиду. Бу һәқтә сөз болғанда луйиза гревму америкидики ширкәтләрниң билип-билмәй хитай билән һәмкарлишип қелишиниң һазир бәкму көп мәсилиләргә четилидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди:

«Шәрқий түркистандики толиму қабаһәтлик болған дәпсәндичиликкә вә милйонлиған аилиләрни җудалиққа гириптар қиливатқан ханивәйранчилиққа қарита сүкүт қиливелишни һәрқанчә қилипму қобул қилишқа болмайду. Шуңа мушундақ бир қанун лайиһәси һәққидики тәклипни оттуриға қоюш һәмдә уни муназирә қилиш, шуниңдәк ахирида уни дөләт мәҗлисиниң тәстиқлишиға сунуш бизгә ениқ һалда шуни уқтурмақтики, хитай һөкүмити бу ишлардин ундақ асанла қутулуп кетәлмәйду. Йәнә бир яқтин хитай билән юқири техника содиси қиливатқан америка ширкәтлири һәмдә униңдики каттибашлар хитай қурған ‹йиғивелиш лагерлири' ни қоллаштин пайда елиш бәдилигә яки залим һөкүмәтниң бастуруш һәрикәтлиригә ярдәм бериш һесавиға вә яки милйонлиған көзләрни яшлаш бәдилигә ахшамлири ястуқни қирлап қоюп хорәкни дөң тартидиған әһвалға әмди хатимә бериш керәк.»

Уйғурларниң тарихтики әң қабаһәтлик зулумға учраватқанлиқи һәммигә мәлумлуқ пакит болуватқанда мушундақ бир қанун лайиһәси һәққидики иккинчи бир тәклипниң оттуриға чиқиши һәққидә сөз қилған өмәр қанат бу хилдики тәклип лайиһәлириниң оттуриға қоюлуп ахирқи һесабта рәсмий қанунға айлинишиғичә хели узақ вақит кетидиғанлиқини билдүрди. Шуниңдәк навада бу қетимқи қанун лайиһәси һәққидики тәклип ахирқи һесабта рәсмий қанун болуп тәстиқланса буниң уйғур даваси үчүн бир зор ғәлибә болидиғанлиқини тәкитлиди.

Мәлум болушичә, мәзкур қанун лайиһәсиниң оттуриға чиқишида уйғурлар диярида зор көләмдә кеңийиватқан «тәрбийәләш мәркизи» намидики лагерлар муһим сәвәб болған болуп, авам палата әзаси тед йохо бу һәқтә сөз болғанда «биз буни мәңгү қобул қилалмаймиз,» дегән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт