Bir Uyghur oqughuchining xitaydiki "Gulag" lagérida körgenliri

Muxbirimiz eziz
2018-03-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Bir Uyghur oqughuchining gulag lagérida körgenlirini élan qilghan maqalidin süretke élin'ghan.
Bir Uyghur oqughuchining gulag lagérida körgenlirini élan qilghan maqalidin süretke élin'ghan.
foreignpolicy.com

Xitay hökümiti 2014-yili "Térrorluqqa qarshi xelq urushi qozghash" sho'arini otturigha qoyghandin kéyin, bu sho'ar aldi bilen xitayda "Islam wehimisi" ni asas qilghan din'gha qarshi jama'et pikirini peyda qildi. Arqidinla Uyghur diyarida küchlük we keng miqyastiki bir qétimliq siyasiy basturushning otturigha chiqishigha seweb boldi. Buning bilen Uyghurlargha "Nomur qoyush", ghayet zor sanda saqchi qobul qilishqa mas halda hökümet da'iriliri qolgha alghan we mexsus orunlargha yighiwalghan Uyghurlarning sani tézdin ashti. Nöwette bu sanning alliqachan 800 mingdin éship ketkenliki qiyas qilinmaqta.

Bolupmu 2017-yilining bashliridin tartip melum bolushqa bashlighan "Yépiq terbiyelesh merkizi" namidiki siyasiy lagérlarning mexsus Uyghurlarni nishan qilishi bilen nöwette buning shekil we xaraktér jehette sabiq sowét ittipaqidiki siyasiy teqib eng yughuri pellige chiqqan 1930-1940-yillarda köplep qurulghan "Gulag" lagérlirigha oxshaydighanliqi barghanséri aydinglishishqa bashlidi.

Melum bolushiche, sabiq sowét ittipaqida 1950-yillarghiche dawam qilghan "Gulag" lagérlirigha asasen "Siyasiy" jehettiki gumanliq kishiler solan'ghan bolup, sowét ittipaqi hakimiyitining eng asasliq siyasiy basturush wasitisi bolup xizmet qilghan.
"Chet'el siyasiti" zhurnilining 28-féwral sanigha bésilghan "Xitaydiki musulmanlar gulagida ötken yazliq tetil" serlewhilik maqale ene shu xil lagérlarda yétip chiqqan bir Uyghur oqughuchining kechürmishliri asasida teyyarlan'ghan.
"Iman" texellusida öz kechürmishlirini sözlep bergüchi Uyghur yash amérikida oquwatqan oqughuchi bolup, xitay ölkiliridiki aliy mektepni tamamlighandin kéyin birnechche yilning aldida amérikigha oqushqa kelgen. 2017-Yili yazliq tetilde yurtigha tughqan yoqlashqa qaytqan iman aldi bilen ilgiri aliy mektep hayatini ötküzgen sheherdiki bir qisim dostliri bilen körüshüsh üchün béletni shu jaygha alidu. Emma ayropilan yerge qonup bolghuche hawaqizdin biri uninggha saqchilarning uni sorawatqanliqini éytqan hemde "Belkim wiza heqqide bir ishlar bar oxshaydu," deydu.

Shuning bilen iman hawaqizgha egiship ayropilanning sirtigha chiqqanda özini üch xitay saqchining saqlap turghanliqini köridu. Ular uni ayrim bir ishxanigha élip kirip barliq yük-taqini, jümlidin téléfon we kompyutérini toluq tekshüridu. Ular hetta uning ayighini saldurup, ichi-téshigha tepsiliy qarap chiqqandin kéyin ayaghni silkip baqidu. Bu xil tekshürüshlerge könüp ketken imandin héchnerse tapalmighan saqchilar uningdin "Amérikida néme qiliwatisen? néme oquwatisen? xéli köp dangdar shexsler bilen tonushidighan oxshimamsen?" dégendek bir qatar so'allarni soraydu.

Sel jiddiyliship qalghan bolsimu iman yenila özini tutuwélip so'allargha salmaqliq bilen jawab béridu. Ular tutamgha chiqqudek bir nerse bayqimighandin kéyin, uni shu jaydiki türmige apiridighanliqini éytidu. U némishqa türmige baridighanliqini, özining némini xata qilghanliqini sorighanda ular bu so'allargha jawab bermeydu. "Apamgha saq-salamet kelgenlikimni éytip qoyay. Héch bolmighanda silermu bolsanglar uqturup qoyunglar" dégende "Bu ishlarni shinjangning yerlik saqchiliri apanggha uqturidu" deydu.

Shuningdin kéyin iman toqquz kün türmide yatqandin kéyin ürümchidin kelgen üch xitay saqchi uning qoligha koyza sélip poyizda ürümchige élip mangidu. "Koyza salmisanglar bolmamdu?" dep sorighanda "Eslide séning putungghimu ishkel salmaqchiduq. Étibar qilip hazirche mushundaq élip mangidighan bolduq," deydu.

Ular yoldila soraqni bashlap imandin "2017-Yili20-maydin ilgiri qaytish kélish heqqidiki uqturush" ni körgen-körmigenlikini soraydu. Saqchilar uninggha birnechche nan bérip "Shinjanggha barghiche mushuni yep tur. Bu jayda bashqa halal yémeklik tapqili bolmidi," deydu.

Poyiz turpan'gha kelgende xitay saqchilar qoli baghlan'ghan imanni poyizdin chüshürüp, béshigha xalta kiydürüp, turpan shehiridiki saqchi idarisige élip mangidu. Bu yerde üchinchi qétimliq soraqni bashtin kechürgen iman harghinliq, achliq we rohiy bésimdin halidin kétidu. Saqchilarning qoligha chüshken on nechche kündin buyan turpanda tunji qétim heqiqiy yosunda tamaq yéyishke nésip bolghan bolsimu, imanning rohi dunyasida yenila bir zulmet höküm süridu.

Shuningdin kéyin saqchilar imanni shu jaydiki "Yighiwélish merkizi" ge élip baridu. Iman bu jayni teswirlep mundaq deydu: "Yighiwélish orni tam bilen qorshalghan bolup, tamning üstige mexsus békitilgen közitish munarliri orunlashqan. Herbiy qarawullar derwazigha qaraydu. Ichi qarangghu bolup, nur dégendin esermu yoq."

Saqchilar imanni resimge tartip, égizliki we éghirliqini ölcheydu, andin uni yalingachlap chéchini chüshürüwétidu. Shuningdin kéyin imanni 19 Uyghur yétiwatqan bir öyge élip kiridu. Öy ichide bir hajetxana, bir jümek, bir supa bolup, hemmeylen shu supida birlikte uxlaydighanliqi uqturulidu.

Imanning éytishiche, bu yerge solan'ghan kishiler her küni seher sa'et 5 te ornidin turidu, saqchilarning nazaritide orun-körpilirini seremjanlap, sa'et altide nashtigha teyyarlinidu. Andin kündikige oxshash birdin hornan (moma) yeydu. Nashtidin kéyin qatar bolup tizilip herbiyche méngish meshiqi qilidu hemde "Tiriship öginip, künséri algha basayli!" dégendek xitayche sho'arlarni towlaydu. Mushu teriqide birnechche sa'et mangghandin kéyin 'qayta terbiye élish' heqqidiki filimlarni köridu.

Imanning éytishiche, ular köridighan "Öginish" filimlirida hökümet békitip bergen imamlar némining "Qanunluq diniy pa'aliyet" ikenliki, "Esebiylik" ning ipadiliri dégenlerni tepsiliy chüshendüridiken. Chüshkiche mushu teriqide ötidiken, andin chüshlük tamaqqa hornan we "Köktat shorpisi" yégendin kéyin, chüshtin kéyinki waqitni yene herbiyche méngish meshiqi we "Öginish filimliri" körüsh bilen ötküzidiken. Shu teriqide kechlik tamaqta yene birdin hornan yeydiken we béyjing waqti sa'et sekkizde uxlaydiken. Emma öydiki chiragh kéchiche öchürülmeydiken.

Bu jeryanda iman pütün künlirini qabahet ichide ötküzgen. Bolupmu bu yerdiki kishilerning beziliri nechche aylap so'al-soraqsiz yétiwatqan bolup, yene beziliri 'tebligh qilghan' yaki téléfonda 'qur'an kerim' ayetlirini saqlighan dégendek eyibleshler bilen nechche yillap yatqan kishiler iken.

Mushu teriqide 17 kün yatqandin kéyin saqchilar uni saqchi idarisining bashliqining aldigha élip barghan. Bu yerde uninggha qoyup bérilgenlikini éytqach "Idiyengde herqachan xéli yéngilinishlar bolghandur. Emma yadingda bolsun, amérikida birer ish qilish yaki sözlesh toghra kelgende tughqanliringning hemde xelq saqchilirining mushu jayda barliqini untup qalma!" deydu.

Iman mushu teriqide saq 30 kün bolghanda öyige barghan bolsimu, emma kimlik kartisigha chékit urulghan bolghachqa hemmila jayni qaplighan tekshürüsh ponkitlirida qedemde bir tekshürüsh obyékti bolidu. Ming bir japalarda amérikidiki mektipige qaytip kéliwalghan iman buningdin kéyinki qedemni qeyerge qarap bésishta ikkilinish we iztirapliq ichide qiynilidu. . . .

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa bu maqale munasiwiti bilen ziyaritimizni qobul qildi. U nöwette hemmila jaygha yamrawatqan "Terbiyelesh merkezliri" heqqide söz qilip, buning natsist gérmaniyesining yehudiylarni yighiwélish lagéri, sitalinning "Gulag" lagéri we jenubiy afriqidiki "Apartéyd tüzümi" namida ijra qilin'ghan irqiy ayrimichiliq tüzümi qatarliqlarning alahidiliklirini özide jemligenlikini tekitlidi.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat özining bu maqalini oqughanliqini éytqach, bu xildiki zulumgha uchrighan Uyghurlarning mushu yosunda zulumni ashkarilishining muhim ehmiyetke ikenlikini bildürdi.
Xitay hökümitining néme üchün iman yaki bashqa Uyghurlargha oxshash oqush, sayahet qatarliq ishlar bilen chet'ellerge chiqqan Uyghurlarning chet'ellerdiki "Bölgünchiler" bilen uchrishishidin bu qeder qorqidighanliqi heqqide söz bolghanda dolqun eysa buni yene bir yaqtin "Oghrining yüriki pok-pok" dégendek xitayning qanchilik ze'ip ikenlikini körsitip béridighan bir amil, dep qarashqa bolidighanliqini éytti.

Ömer qanat ependi axirida nöwette Uyghurlar diyarining hemmila jaylirida kéngiyiwatqan "Terbiyelesh merkezliri" ning emeliyette pütkül Uyghur millitini pak-pakize yoqitishni nishan qilghan bir zor layihening inkasi ikenlikini, shuning üchün mushuninggha a'it ehwallarni dunyagha ashkarilashning we dunyani agahlandurushning bekmu muhim ikenlikini körsetti.

Melum bolushiche, nöwette xitay hökümiti dawamliq halda chet'ellerge chiqqan kishilerni basturush obékti qiliwatqan bolup, bu herketning dawamliq kéngiyidighanliqi mölcherlenmekte.

Toluq bet