Hindonéziyede tutup qélin'ghan 4 Uyghur musapir térrorluq bilen sotlinish xewpige duch keldi

Muxbirimiz erkin
2015.02.23
tayland-uyghur-musapir.jpg Taylandiki Uyghur musapirlar turuwatqan lagérdin körünüsh. 2014-Yili iyun.
gokbayrak.com

Hindonéziyede tutup qélin'ghan türk pasportluq 4 neper Uyghur we ularning 3 neper hindonéziyelik yerlik hemrahi térrorluq bilen sotlinish xewpige duch kelgen. Tutqunlarning adwokati yekshenbe küni hindonéziye axbaratigha xewer bérip, bu yetteylenning mushu ay ichide sotlinidighanliqini bildürgen.

Bu yetteylen 2014-yili séntebirde hindonéziyening merkizi solawési ölkisige qarashliq poso bazirigha kétiwatqanda tutup qélin'ghan. Tutqunlarning adwokatliridin ashludin xatjanining ashkarilishiche, saqchilar 4 neper “Türk” we 3 neper hindonéziye puqrasining matériyalini teq qilip, shimaliy jakarta rayonluq teptish mehkimisige tapshurghan.

Bu weqe xitay hökümiti Uyghurlarni sherqiy jenubi asiya arqiliq iraq we süriyege bérip jihad qilishqa kétiwatidu, dep eyiblewatqan mezgilde yüz bergechke, munasiwetlik döletler we xelq'ara axbarat wasitilirining diqqitini qozghighan. Halbuki, xitay Uyghur musapirlirini térrorluqqa baghlisimu, lékin Uyghur pa'aliyetchiler xitayning bu arqiliq Uyghur ilidiki diniy, siyasiy basturushini qanunluq qilip körsitishke tiriship kéliwatqanliqini agahlandurup keldi.

Adwokat ashludin hatjani, hökümetning tutqunlarni merkizi sulawési ölkisidiki islami teshkilat-“Santoso guruhi” gha qatnishish niyiti bar dep, ularni pul we nerse kérek bilen teminleshke urunush bilen eyibligen. Adwokatning ilgiri sürüshiche, eger ulargha artilghan jinayet muqimlashsa, hindonéziye 2003-yili chiqarghan térrorluq qanunigha asasen, ular muddetsiz qamaqqa höküm qilinish éhtimalliqi mewjut.

Bu ehwal Uyghur teshkilatlirining derhal inkasini qozghidi. D u q re'isi rabiye qadir xanim, hindonéziye da'irilirini Uyghurlarni xitaygha qayturup bermeslikke chaqirip, hindonéziye hazir ularni sotlisimu, biraq ularning haman bir küni aqlinip chiqidighanliqini körsetti.

Rabiye qadir xanim mundaq dédi: “Hindonéziye mesilisige kelsek, hindonéziyeni biz uzundin béri teqib qilip kéliwatimiz. Hindonéziyediki Uyghurlarning qandaq bu yerge dessep qalghanliqini biz bilmeymiz. Ishqilip Uyghurning béshi qéyip ketti. Nege bérip nede turushni bilmeydu. Uyghurlarning qéchip chiqqan sergerdanliri yaki qéchip chiqqan qachqunliri özi pash panah tapalmighanda undaq yaki mundaq ademler bilen uchriship qalmaydu, déyelmeymiz. Biz hindonéziye hökümitidin dawamliq telep qiliwatimiz, yenila hindonéziye bizning diniy qérindishimiz, islam döletliri ichidiki bir qeder démokratik dölet, biz hindonéziye hökümiti meyli muddetsiz késemdu, meyli muddetlik késemdu, ularni wehshiy qiynashlar bilen öltüridighan xitay kommunistlirigha ötküzüp bermey, qandaq bir terep qilsa, shularning bir terep qilishini kütimiz. Waqitning ötüshi bilen ularning ehwali téximu éniqlinip belkim, aqlinip chiqip kétishi mumkin.

Bu bichariler qéchip chiqqan sergerdanlar. Ular ténep turghan waqitta belkim, bularni izdimigendu, ular bularni izdep gep qilghandu. Shuninggha ular bilen uchriship, téléfon alaqisi qilip qoyghan bolsa, mushundaq ademler bilen uchrashti, dégen pakit bilen xitayning bésimida hindonéziye shundaq qiliwatqan bolushi mumkin. Xitay türmisige barghandin, hindonéziye özi késip élip qalsa, axiri heqiqet otturigha chiqidu. Xuddi gu'entanamo mesilisidek, gu'entanamodiki balilarmu axirida aqlinip chiqti. Buning üchün bizmu qarap turmaymiz, adwokatlarni teklip qilimiz, bu mesilining bash-axirini tekshürimiz.”

Santoso guruhi merkizi sulawési ölkisini baza qilghan mujahiddin hindonéziye timur namliq islami teshkilat qarmiqidiki musulman guruh. Santoso mezkur guruhning rehbiri bolup, bu organ özining rehbirining nami bilen atilip kelgen. Halbuki, hindonéziye hökümiti 4 Uyghurni térrorluqqa baghlighan bolsimu, biraq ularning térrorluq alaqisige da'ir héchqandaq delil körsitip baqmidi.

Biz düshenbe küni hindonéziyening washin'gtonda turushluq elchixanisigha téléfon qilip, hindonéziye hökümitining qandaq delillerge asaslinip bu 4 Uyghurni térrorluq bilen sotlaydighanliqini soriduq. Elchixanining axbarat emeldari so'alimizni élxet arqiliq ewetishni telep qildi. Biz so'allirimizni élxet arqiliq ewetken bolsaqmu, biraq elchixana hazirgha qeder jawab bermidi.

Yuqiriqi 4 Uyghurlarning mesilisi bilen xitay siyasiy qanun sékrétari ming jyenjuning 3‏-féwral hindonéziyege qilghan ziyaritining alaqisi bar-yoqluqi namelum bolsimu, lékin bixeterlik jehettiki hemkarliqni kücheytip, “Térrorchilar”ning ötkünchi yolini kontrol qilish uning ziyaritining küntertipidiki asasliq mesile ikenliki melum.

U hindonéziye prézidénti joko bilen körüshkende tekitlep, ikki döletning bixeterlik hemkarliq méxanizmi qurushqa we bu sahediki hemkarliqni kücheytishke éhtiyajliq ikenlikini bildürgen.

Esli hindonéziyediki bu Uyghurlar jem'iy 9 kishi idi. Hindonéziye térrorluqqa qarshi turush idarisining bashliqi sa'ud osman nasushinning “Jakarta pochta géziti” ge bildürüshiche, Uyghurlardin 3 kishi ormanliqqa qéchip kirip ketken. 2 Kishi malayshiyagha qéchip bériwalghan. Ulardin hazirqi 4 kishi hindonéziye saqchilirigha tutulup qalghan.

Rabiye qadir xanim, xitay hökümitining etrapidiki döletlerge bésim qilip, Uyghur musapirlirini qayturup kétishke tirishiwatqanliqini, lékin Uyghurlarning hazirqi sergerdanliq ehwaligha chüshüp qélishigha xitay hökümiti jawabkar ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: “Bizning Uyghur sergerdanlirimiz xitayning bésimidin her xil ish we her xil yollargha duch kéliwatidu. Xitay hökümiti Uyghurlarni bir ishlargha mejburlawatidu. Mana mushundaq peytte, meyli tayland, meyli malayshiya, hindonéziyege bolsun, afghanistan'gha bolsun, meyli hindistan'gha bolsun, meyli pakistan'gha bolsun Uyghurlar qéchip chiqiwatidu. Xitay hökümiti qéchip chiqqan Uyghurlarni térrorluqqa baghlap ekirip ölüm jazasigha höküm qiliwatidu, bigunah öltürüwatidu. Yéqinda özingiz anglidingiz muxbir ependi, afghanistan 15 Uyghurni xitaygha qayturup berdi. Ularning héch qaysisi térrorchi emes. Peqet xitay afghanistan bilen soda menpe'etini yaxshilash üchün, afghanistan'gha her xil shertlerni qoyup, Uyghurni tutup bersenglar, men élip kétip öltersem. Silerge uni qilip bérimen, buni qilip bérimen, dep wede qilip, Uyghurlarni qayturup ekitiwatidu. Ötkende pakistan biz Uyghurni tutup bérimiz, dep élan qildi.

Bizning qéchiwatqan qérindashlirimizni peqet türkiye bilen gherb qobul qiliwatidu. Qalghan musulman döletliridiki qérindashlirimiz tutup bériwatidu, qayturuwatidu. Buninggha xitay jawabkar bolushi kérek, xitayning dölet xaraktérlik jinayi herikiti, diktaturluqi, qanunsizliqi Uyghurlarning dunyagha chéchilip her xil azablargha uchrishigha sewebchi boluwatidu.

Hindonéziyediki yuqiriqi 4 Uyghurning hemmiside türk pasporti bolsimu, lékin nöwette ularning dölet teweliki éniqsiz ehwalda qalghan. Hindonéziye terep ularning pasporti saxta ikenlikini tekitlep, ularning esli Uyghur ikenlikini ilgiri sürgen. Halbuki, türkiye bilen xitayning jakartada turushluq elchixanisi ularning dölet tewelikini tonumighan.

Xitayning “Yer shari waqti géziti” yéqinda élan qilghan xewiride, xitayning jakartada turushluq elchixanisi tutqunlargha alaqidar uchurlarni toplawatqanliqini, biraq hazirgha qeder ularning dölet tewelikini éniqlap chiqalmighanliqini bildürgen. Hindonéziyening béyjingda turushluq elchixanisi bolsa, ularning yénida türk paspi'ortidin bashqa héchqandaq guwahname yoqluqini ilgiri sürgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.