Alte neper Uyghur we bir neper qazaq az dégende 6 aydin 3 yilghiche késilgen bolushi mumkin

Muxbirimiz gülchéhre
2017-03-29
Élxet
Pikir
Share
Print
22-May ürümchi etigenlik bazar hujumidin kéyin, Uyghurlargha térrorchi qalpiqini kiydürüp, mekit nahiyiside échilghan kolléktip sot meydanidin körünüsh. 2014-Yili 10-iyun.
22-May ürümchi etigenlik bazar hujumidin kéyin, Uyghurlargha térrorchi qalpiqini kiydürüp, mekit nahiyiside échilghan kolléktip sot meydanidin körünüsh. 2014-Yili 10-iyun.
Oqurmen teminligen

Xitay hökümitining Uyghur élida dawam qiliwatqan qaqshatquch zerbe bérish, yuqiri bésimliq tehdit halitini saqlash herikitide, uchur-alaqe wasitiliride qattiq zerbe bérish, qanunsiz uchur tarqatqanlarni pash qilish, qattiq jazalashni jiddiy élip bériwatqanliqi melum, yéqinda Uyghur élida 11 kishining qanunsiz uchur tarqatqan dep munasiwetlik qanun-belgilimiler boyiche qattiq bir terep qilin'ghanliqi xitay taratquliridin ashkarilan'ghan idi, gerche bularning ichidiki töt xitaygha toxtitip qoyushtek yénik haldiki memuriy jaza bérilgen bolsimu, qalghan alte neper Uyghur we bir neper qazaqqa xitayning jinayi ishlar qanuni we térrorluqqa qarshi qanunliri boyiche éghir jaza körgenliki körsitilgen. Emma, békitken jaza möhliti heqqide melumat bérilmigen.

Bu heqtiki éniqlashlirimiz dawamida, ularning munasiwetlik qanun belgilimilerge xilap her bir jinayitige az dégendimu 6 aydin 3 yilghiche qamaq jazasi bérilidighanliqi éniqlandi.

Xitay da'iriliri 2016 yili-1 aydin bashlap ilgiri-kéyin bolup, aptonom rayonning "Térrorluqqa qarshi turush qanunini yolgha qoyush charisi", "Téléfon we alaqe tor abunilirining heqiqiy salahiyet uchurini tizimlap bashqurush nizami", "Torda yalghan uchur tarqitishning aldini élish we uni jazalash nizami"ni yolgha qoyghan idi.Shinjang alaqe tori uchur ishxanisi qatarliq alaqidar orunlar qanun'gha xilap uchur tarqatqanliqi üchün qattiq bir terep qilghan tipik 11 délodiki6 neper Uyghur we bir qazaq kishining ushbu qanun maddilirigha asasen hemde xitayning jinayi ishlar qanuni boyiche jazalan'ghanliqi melum.

Da'iriler bu heqtiki xewerliride ularning alaqe toridin paydilinip, zorawanliq, térrorluq we qanunsiz wez éytishqa alaqidar süret, ün-sin höjjitini chüshürgenliki, tarqatqanliqi, kompyutérda zorawanliq-térrorluqqa a'it éléktronluq kitablarni saqlighanliqi pash qilin'ghan uchurlargha asasen qolgha élinip sotlan'ghanliqini körsetken bolsimu, ulargha békitken jaza we ijra'atliri heqqide uchur bérilmigenliki üchün, sotning tertipke mas, adil bolghan-bolmighanliqi kishilik hoquq qoghdighuchiliri we Uyghur pa'aliyetchiliride endishe we gumanlar qozghimaqta idi.

Biz yuqiriqi qattiq bir terep qilin'ghan 6 neper Uyghur we 1 neper qazaqning sot pa'aliyitining edliye qanun ölchemlirige mas bolghan-bolmighanliqini igilesh üchün, iz qoghlap tekshürüsh jeryanida xitayning uchurlarni qattiq qamal qilishi seweblik nurghun tosqunluq we ret qilishlargha uchrighan bolsaqmu, axiri,  bir adwokat ziyaritimizni qobul qildi we aldi bilen bu jazagha uchrighanlarning kimliki we késilgen jazaliri heqqidiki uchurlar dölet mexpiyetlikige yatidighanliqi üchün, chet'el axbarat orgini hésablan'ghan erkin asiya radiyosigha bu heqte uchur yetküzüshning özige döletni parchilashqa urunush, qutratquluq qilish, köwrüklük rol oynash we dölet mexpiyetliki ashkarilashtek éghir jinayetlerning artilidighanliqini eskertip, shundaqtimu bularning sotining hazirqi belgilep yürgüzülüwatqan qanun belgilimiler boyiche, sot tertipige mas élip bérilghanliqini, delil-ispatning qanunluq toplan'ghanlqini, jinayet békitishte "Jungxu'a xelq jumhuriyiti jinayi ishlar qanuni"ning döletni parchilash jinayitining 120-maddisining ayrim-ayrim 6 xil maddisi boyiche jaza késilgenlikini éytti.

Bu adwokatning chüshendürüshiche, xitayning jinayi ishlar qanunida esli din'gha a'it 14 xil jinayet bar idi, aldinqi rénda (xelq qurultiyi) da bu jinayetlerni 6 xil jinayet qilip békitken. Ular töwendikiche :

Döletning birliki, ijtima'iy muqimliq, iqtisadiy tereqqiyat, pen-téxnika tereqqiyatigha buzghunchiliq qilish.

  1. Milliy öchmenlikke, milliy kemsitishke, milletler ittipaqliqini buzushqa qutritish.
  2. Milliy bölgünchilik, din esebiylik, zorawanliq, térrorluqni terghib qilish.
  3. Dinlar inaqliqigha tesir yetküzüsh, oxshash bolmighan dinlar otturisida yaki shu dinning özide ixtilap peyda qilish.
  4. Ijtima'iy exlaqqa yaki jungxu'a millitining munewwer medeniyet en'enisige xewp yetküzüsh.
  5. Qanun-nizamlardiki belgilimilerge xilap bashqa mezmunlar.


-Bu katégoriye chüshidighan jinayetlerning her birige az dégende 6 aydin yuqiri, 3 yildin töwen jaza bérilidu.

Sotqa qatnashqan bu adwokatning déyishiche, gerche qattiq bir terep qilin'ghan bu 6 neper Uyghur we bir qazaq sot jeryanida özini gunahsiz dep, békitken jinayetni qobul qilmighan bolsimu, emma sotta pash qilghuchilar körsetken pakitni étirap qilghan. Sotta shularning ichidiki birige, aqlighuchi adwokatning wakaletchisini aqlashqa amalsiz qalghanliqini éytip "Esli bu pakitni étirap qilmaydighan ishti, emma sotta körsetken pakitni étirap qilghandin kéyinla jinayitini katégoriyege kirgüzüp qalpaqni kiydürüp jinayitini békitip chiqidighan gep. Emeliy pakitni qanunlashturuwalghandin kéyin, uninggha qarshi chiqsa qanun'gha qarshi chiqqan bolidu," dédi.

Ismini ashkarilashni xalimighan bu yash adwokat bu délolarning asasen jem'iyettiki bir qisim kishilerning pash qilishi bilen éniqlighanliqini, özimu mushuninggha oxshash 17 délogha chétishliq déloni dawamliq tekshürüwatqanliqini qisturup ötti.

Amérika Uyghur birleshmisi re'isi ilshat hesen ependi, bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan qanunlirining, puqralarning qanunluq heq-hoquqlirini qoghdash üchün emes, ularning yenimu adaletsizlik bilen éghir jazalinishini qanunlashturush üchün qolliniliwatqanliqini, siyasiylashturulidighanliqining muqererlikini bildürdi we shu sewebtin hazirghiche xitay teripidin jazaliniwatqan her qandaq bir Uyghurning sotigha oxshash, yuqiriqi jazalan'ghanlarning sotiningmu adil bolushigha guman bilen qaraydighanliqini otturigha qoydi.

Melum bolushiche, hazir Uyghur élida uchur tori mulazimiti bilen teminligüchi uchur tor ishletküchi bilen kélishim tüzgende yaki mulazimet qilishta, heqiqiy salahiyet uchurliri yeni royxetke aldurghan hésabat nomuri, nami, bash süret we qisqiche tonushturush qatarliqlar bilen teminlesh telep qilinidu. Tor ishletküchiler heqiqiy salahiyet uchuri bilen temin etmise, uchur tor mulazimiti bilen teminligüchi ulargha alaqidar mulazimet qilishqa bolmaydu. Démekchi tor uchur wasitiliridin paydiliniwatqanlar da'irilerning muqim közitishi astida bolup mesile bayqighan haman munasiwetlik xatirilerni saqlap, alaqidar uchurlarni waqtida, jama'et xewpsizliki qatarliq alaqidar tarmaqlirigha melum qilidu. Buningdin sirt her bir tor boluqlirida tor saqchiliri we amma bir-birini nazaret qilishni sistémilashturghan bolup, xitay hökümitining torda yalghan uchur toqup we tarqatqanlarni bu qétim ammining pash qilghan uchurlirigha asasen éniqlap bir terep qilghanliqi körsitildi. Amérika Uyghur birlikining re'isi élshat hesen ependi, bu xil nazaret qilish we cheklimilerning tor uchur erkinlikini boghupla qalmay, yene kishilerning shexsi uchur bixeterlikigimu dexli qiliwatqanliqini hemde ijtima'iy tertipnimu qalaymiqanlashturup, kishilik munasiwetkiche ishenchni yoqitiwatqanliqini bildürdi.

Bu nöwet xitay da'iriliri özliri xewer qilip tarqatqan qanun'gha xilap uchur tarqatqan dep qattiq bir terep qilin'ghan tipik 11 kishining ichidiki 1-si "Ürümchi shehiridiki j xx zorawanliq-térrorluqqa alaqidar ün-sin buyumini saqlighan, tarqatqan. 2017-Yil 28-yanwar, j xx (er, qazaq, 48 yash, ürümchi shehiridin). Tekshürüshtin kéyin alaqidar qanun-belgilimilerge asasen, jama'et xewpsizliki tarmiqi qanun boyiche j xx ni jinayi ishlar boyiche tutup turghan" dep körsitilgen, bu qétim xitay da'irilirining Uyghurlarghila emes, yene bir qazaqqimu éghir jaza körüshi we buni xewerliride eng aldigha tizishi, Uyghur közetküchilerning diqqitini tartqan yene bir nuqta bolup, bu heqte pikir bayan qilghan ilshat hesen ependi: "Bu, da'irilerning aptonom rayonda yürgüzüwatqan térrorluqqa qarshi qanunlirini, torda yalghan uchur tarqitish pa'aliyitining aldini élish we uni jazalashqa da'ir nizamlirini, eger din'gha we xitayning bixeterlikige chétilidighanla bolsa, uni Uyghurlardin bashqa milletlergimu oxshash tedbiqlawatqanliqini körsitidu" dep mulahize qildi.

Toluq bet