"Jaza lagérliri" mesilisi gérmaniye metbu'atliridin keng orun almaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2018-07-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi ashkarilighan, atushtiki yighiwélish lagéri, dep körsetken xeritisi.
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shawn isimlik aliy mektep oqughuchisi ashkarilighan, atushtiki yighiwélish lagéri, dep körsetken xeritisi.
Social Media/Shawn Zhang

Uyghur élidiki "Jaza lagérliri" mesilisi gherb metbu'atlirining barghanséri küchlük diqqitini jelp qilmaqta.

Bir milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha qamalghanliqi toghrisidiki uchurlar xelq'ara axbarat wasitiliride tarqilip yürgen bügünki künde, gérmaniye metbu'atlirimu bu témigha barghanséri keng orun bermekte.

17-Iyul gérmaniye "Kündilik géziti": "Uyghurlardin kéyin, nöwet qazaqlargha keldimu?" serlewhilik maqale élan qildi. Maqalida jaza lagérliri mesilisini tilgha élip, "Türkiy tillar sistémisidiki Uyghur musulmanliri siyasiy, iqtisadiy, medeniy jehetlerdin éghir bésimlargha duchar bolmaqta" dep yazdi hemde lagérlargha qamilish nöwitining emdi qazaqlarghimu kelgenlikini bayan qildi.

Gérmaniyediki nopuzluq axbarat wasitiliridin "Zaman géziti" 18-iyul öz tor téléwiziyeside programma tarqitip, aldimizdiki düshenbe küni almutada soti bolghan sayragül sawutbayning xitay yoshurup kéliwatqan Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisini ashkarilighanliqini otturigha qoydi. Filimda "Tinchsiz rayon bolghan Uyghur diyarida 2014-yili Uyghurlarning xitaylargha qarshi hujum weqeliri yüz bergen idi. Béyjing hökümiti Uyghur musulmanlirini tizgini astigha élish, rayonni tinchitish bahaniside bu yerde bixeterlik quwwetlirini zor derijide küchlendürdi. Qayta terbiyelesh lagérliri qurup chiqti. 41 Yashliq bir ayal, xitay hakimiyiti yoshuruwatqan jaza lagérida mejburiy xizmetke sélin'ghanliqini ashkarilap, az dégende 2500 qazaqning özi ishligen lagérda qamaqta turuwatqanliqini, Uyghurlarning türkümlep lagérlargha qamiliwatqanliqini otturigha qoydi" dédi.

Sayragül sawutbay Uyghur élide jaza lagérlirida xizmet qilghan qazaq ayal bolup, qazaqistandiki éri we ikki balisi bilen jem bolush üchün qazaqistan'gha qéchip chiqqan. "Qazaqistan chégrasidin qanunsiz ötti" dégen eyib bilen 16-iyul almutada sotqa tartilghan. U xitayning Uyghur diyaridiki jaza lagérliri heqqide bergen guwahliqi bilen dunya metbu'atining diqqitini tartqan.

18-Iyul yene gérmaniyediki tesiri zor bolghan "Bluewin" tori qatarliq ijtima'iy taratqularda maqaliler élan qilinip, "Xitayning az sanliq millet bolghan Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamap, étnik basturush we medeniyet assimilyatsiyesi élip bériwatqanliqi" ni bayan qilishti.

D u q gérmaniye hökümiti we xelqige "Jaza lagérliri" mesilisini keng tonutush hemde gérmaniye hökümitidin xitaygha ünümlük rewishte bésim ishlitishni telep qilish pa'aliyetlirini küchlendürgen bolup, d u q ning yawropagha mes'ul xadimi esqerjan ependi 17-iyul küni d u q tor téléwiziyesige bu heqte melumat bérip, jaza lagérlirini gherb démokratik ellirining bésimi bilen taqitish yolida imkani yar bergen da'iride tirishchanliq körsitiwatqanliqini tilgha aldi.

"Terbiyelesh merkezliri" dep atalghan jaza lagérliri mesilisi bu yil iyunda b d t kishilik hoquq kéngishining 38-nöwetlik yighinida d u q xadimliri teripidin 3 qétim tekrar otturigha qoyulupla qalmastin, 6-ayning 26-küni yawropa parlaméntida ötküzülgen "Tehdit astidiki insanlar: yüzminglighan Uyghurlar xitayning jaza lagérlirida azablanmaqta" namliq yighindimu otturigha qoyulghan, d u q re'isi dolqun eysa, xeter astidiki xelqler teshkilatining diréktori ulrik déliyus hemde amérikidiki tonulghan kishilik hoquq pa'aliyetchisi soféy réchardsonlar guwahliq bergen idi.

Hemmidin diqqetni tartidighini, 6-ayning 27-künidiki b d t kishilik hoquq kéngishining omumiy yighinda gérmaniye, en'gliye, firansiye, shiwétsiye, amérika qatarliq döletlerning b d t diki bash elchilirining xitay hökümiti hazirgha qeder ashkara étirap qilishqa jür'et qilalmaywatqan jaza lagérliri mesilisini resmiy otturigha qoyushi boldi hemde bulghariyening yawropa ittipaqigha eza 28 döletke wakaliten söz qilip, jaza lagérliri mesilisige yawropa ittipaqining sel qarimaydighanliqini otturigha qoyushi boldi.

Közetküchilerning bayan qilishiche, 21-esirde bir milletni jaza lagérlirigha qamap qiynash insaniyetke qarshi jinayet ötküzgenlik bolup, d u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi b d t, yawropa ittipaqi we amérikida "Jaza lagérliri" mesilisini küntertipke élip kélish xizmetlirining belgilik netijilerge ige bolghanliqini tilgha aldi.

Igilishimizche, d u q re'isi dolqun eysa ependi 19-iyul wén'giriye paytexti budapéshtta, 23-iyul amérika paytexti washin'gtonda mexsus jaza lagérliri mesilisi toghrisida doklatlar teqdim qilidiken.

Toluq bet