Тунҗи «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» тонуштурулди

Мухбиримиз җүмә
2018-11-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисигә қарашлиқ хитай ишлири иҗраийә комитетиниң 2018-йиллиқ доклатини тарқитиш мурасимидин көрүнүш. 2018-Йили 10-өктәбир, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисигә қарашлиқ хитай ишлири иҗраийә комитетиниң 2018-йиллиқ доклатини тарқитиш мурасимидин көрүнүш. 2018-Йили 10-өктәбир, вашингтон.
RFA

Америка дөләт мәҗлисиниң бир қисим әзалири уйғурларға мунасивәтлик бир қанун лайиһәси тонуштуруп, хитайниң уйғур қатарлиқ милйонлиған мусулман хәлқләрни лагерларға қамиғанлиқини әйиблиди вә трамп һөкүмитини мәзкур мәсилигә күчлүк инкас қайтурушқа чақирди. Бу һәқтә тохталған көзәткүчиләр, мәзкур қанун лайиһәсиниң тарихий әһмийәткә игә икәнликни билдүрүшти.

«Уйғур кишилик һоқуқ сиясити қанун лайиһәси - 2018» дәп аталған қанун лайиһәси америка кеңәш палатаси вә авам палатасидики марко рубио, кристофер симит қатарлиқ 25 нәпәр нопузлуқ вәкил тәрипидин тонуштурулған.

17 Бәтлик мәзкур қанун лайиһәси җәмий 9 бөлүмдин тәркиб тапқан. Лайиһәниң дәсләпки төт бөлүмидә лайиһәниң оттуриға қоюлушидики мәқсәт, лайиһәдә тилға елинидиған һөкүмәт вә дөләт мәҗлиси аппаратлириниң исимлири вә хитай уйғур елидә йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлиригә аит һазирғичә дәлилләнгән санлиқ мәлуматлар тәпсилий мисаллар билән баян қилинған. Ахирқи бәш бөлүмидә мунасивәтлик чарә вә елишқа тегишлик сиясий тәдбирләр тонуштурулған.

Бу қисмида америка президенти хитай һөкүмитиниң түркий тиллиқ мусулманларға йүргүзүватқан дәпсәндичилик сиясәтлирини әйибләшкә хитай рәиси ши җинпиңни «сиясий қайта тәрбийәләш лагерлири» ни дәрһал тақашқа чақиришқа дәвәт қилинған.

Қанун лайиһәсиниң бу қисмида дөләт мәҗлиси әзалири өз мәйданини мундақ ипадиләшкән: «америка президенти хитай һөкмитиниң түркий тиллиқ мусулманларға селиватқан зулумлирини әйиблиши вә хитай рәиси ши җинпиңни бу еғир зулумларни етирап қилишқа, нөвәттики сиясити кәлтүрүп чиқарғуси болған узун муддәтлик яман ақивәтни тонуп йетишкә һәмдә аталмиш «сиясий қайта тәрбийәләш лагерлири» ни дәрһал тақап, барлиқ чәклимиләрни елип ташлап, бу районда дуняви етирап қилған инсаний һәқләрни һөрмәт қилишқа, хитайниң ичи-тешидики өзара алақиси үзүлүп қалғанларниң алақисини дәрһал әслигә кәлтүрүшкә чақириши керәк.»

Чаршәнбә күни, мәзкур қанун лайиһәсини һәмкарлишип тонуштурғучилардин кеңәш палатаси әзаси марко рубио елан қилған баянатида америка һөкүмитини уйғур районида қурулған аталмиш «қайта тәрбийәләш лагерлири» да мәсулийити бар хитай рәһбәрлирини җавабкарлиққа тартишқа чақириди.

У мундақ деди: «америка қошма штатлири милйонларчә уйғур вә башқа мусулман азсанлиқ хәлқара қамалған ‹сиясий қаяқта тәрбийәләш лагерлири' ни өз ичигә алған еғир дәриҗидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә бәлки инсанийәткә қарши җинайәтләрдә мәсулийити бар хитай һөкүмити вә коммунистик партийәси әләмдарлириниң қилмишлирини чоқум җавабкарлиққа тартиши керәк.»

Чаршәнбә күни йәнә мәзкур қанун лайиһәсини бирликтә тонуштурғучилардин бири авам палатаси әзаси кристофер симитму баянат елан қилип, хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш һәрикитини әйиблиди.

У мундақ деди: «хитайда бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулманларниң лагерларға қамилиши адәмни чөчүтидиған қәбиһликтур. Хәлқара җамаәт буниңға бир инсанийәткә қариши җинайәт сүпитидә муамилә қилиши керәк.»

У йәнә хитай «кәспий тәрбийәләш мәркәзлири» дәп пәрдазлап көрситиватқан бу лагерларни «җаза лагерлири» дәп атиди вә бундақ бир қилмишқа «21-әсәрдә һәргизму сәбрә қилишқа болмайдиғанлиқи» ни ейтти.

У баянатида уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәсигә изаһат бәрди. У мундақ деди: «бу қанун һөкүмитимизниң бейҗиң даирилириниң хитайниң ғәрбий қисмидики өлкисидә яшаватқан уйғур вә башқа етник аз санлиқ милләтләрниң диний кимлики, мәдәнийити вә тилини өчүрүп ташлаш пиланиға қарши кәскин мәвқәдә қарши турушини қорал билән тәминләйду. Башта бу еғир кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә қоли бар хитай һөкүмити әмәлдарлири чоқум җавабкарлиққа тартилиши керәк. Шуниңдин билән бир вақитта, америка ширкәтлириниң хитайниң шинҗаң өлкисидә юқири техникилиқ сақчи дөлити бәрпа қилишиға ярдәм қилишини тосуш керәк.»

Қанун лайиһәси америка авам палатасидики кристофер симит вә томас соззи қатарлиқ 10 нәпәр вәкил һәмдә кеңәш палатасидин марко рубио, боб мәндәз вә корй гарднер қатарлиқ 15 нәпәр вәкилниң ортақ капләтчиликидә тонуштурулған.

Марко рубио чаршәнбә елан қилған мәхсус баянатида мәзкур қанун лайиһәси һәққидә тохтилип, уйғур елидики нөвәттики кризисларни рошән йорутуп беридиған һәмдә буни һәл қилидиған сиясий таллашларни көрситидиған бир қанун лайиһәсини тонуштурушқа йетәкчилик қилғанлиқидин пәхирлинидиғанлиқини билдүрди.

Кеңәш палатаси әзаси боб мәндәз мәзкур қанун лайиһәсини марко рубио билән бирликтә кеңәш палатаси тәрәптин тонуштурған вәкилләрниң бири.

У марко рубио билән бирликтә елан қилған баянатида қанун лайиһәси һәққидә тохтилип мундақ деди: «шинҗаң вәзийити вә хитайниң уйғур миллитигә тутқан муамилиси дәриҗидин ташқири қабаһәтлик. Бу қанун лайиһәси хитайниң тәқиб дөлити тактикисиниң негизлик кишилик һоқуқларға тәһдит елип келиватқанлиқини көрситип бериду.»

У йәнә америка президенти мәзкур мәсилигә инкас қайтурушқа чақирип мундақ деди: «президентимиз хитайға нисбәтән ениқ вә изчил позитсийә тутуп, милйонлиған мусулманларниң бир мустәбит һакимийәт тәрипидин наһәқ һалда түрмиләргә вә әмгәк лагерлириға бән қилиниватқанлиқини көрмәсликкә салмаслиқи керәк.»

Бу қанун лайиһәси һәққидә тохталған америкидики адвокат нурй түркәл буниң бир зор тарихий әһмийәткә игә лайиһә икәнликини билдүрди.

Униңдин бу қанун лайиһәсидә йәнә америка дөләт ишлар министирлиқида шинҗаң ишлар маслаштурғучиси тәйинләшни ойлишиш, ташқи ишлар министири «хәлқара магнитски қануни» ни йүргүзүп, уйғур ели вә башқа районлардики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә биваситә четилған хитай һөкүмити вә партийәси ичидики әмәлдарлар вә уйғур аптоном районниң партийә секретари чен чуәнго қатарлиқларға җаза тәдбирлири қоллиниш, «әркин асия радийоси» ниң қатмуқат қийинчилиқларға қаримай уйғур елиниң нөвәттики вәзийити һәққидә давамлиқ тәпсилий мәлуматларни берип келиватқанлиқини мәдһийәләш қатарлиқ мәзмунлар алаһидә көзгә челиқиду.

Нури түркәл әпәнди башқа ғәрб әллириниму америкини үлгә қилип мушундақ қанун лайиһәлирини көпләп тонуштурушқа чақириш билән биргә америкидики уйғурларниму бу нөвәт тонуштурулған «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ниң нәтиҗилик мақуллинишини қолға кәлтүрүш үчүн өз штатлириниң америка дөләт мәҗлисидики вәкиллирини һәрикәткә кәлтүрүшкә риғбәтләндүрди.

Мәзкур қанун лайиһәси тонуштурулуш алдида австралийәдики уйғур паалийәтчи вә пәлсәпә пәнләр доктори мәмтимин әламу фәйсбокта бир мураҗиәтнамә елан қилип америкидики уйғурларни мәзкур қанун лайиһәсиниң нәтиҗилик мақуллинишини қолға кәлтүрүш үчүн һәрикәт қилишқа чақирған иди.

Хитайниң 1 милйондин артуқ уйғур вә қазақларни аталмиш қайта тәрбийәләш лагерлириға қамиғанлиқи, йәнә бир нәччә милйон кишини очуқ тәрбийәләш мәркәзлиригә бәнт қилинғанлиқи оттуриға чиққандин кейин, мәзкур мәсилә хәлқара җамаәтниң күчлүк диққитини қозғиған.

Шундин кейин америка дөләт мәҗлиси әзалиридин марко рубио қатарлиқлар бир нәччә қетим баят вә очуқ хәтләрни елан қилип, америка һөкүмитини мәзкур мәсилидә кәскин һәрикәт қоллинишқа чақирип келиватқан иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт