Shiwétsiyediki xitay elchixanisigha chétilghan zor jasusluq délosi we uning bash - axiri

Muxbirimiz qutlan
2015-05-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Shwétsiyidiki xitay jasusi babur mexsut, shwétsiye grazhdani, ‏61 ‏yashliq Uyghur. 2007-Yili 6-may.
Shwétsiyidiki xitay jasusi babur mexsut, shwétsiye grazhdani, ‏61 ‏yashliq Uyghur. 2007-Yili 6-may.
RFA/Yalkun


1 - Qisim: sirliq jasusning tutulushi

2009 - Yili 6 - ayning 4 - küni, seher waqti. Sa'et istérilkisi 8:30 ni körsitip turatti.

Puqrache kiyin'gen 16 neper sepo xadimi, yeni shiwétsiye dölet xewpsizlik idarisining saqchiliri stokholm shehirining jenubiy rayonidiki roksféld mehellisige jaylashqan üch qewetlik bir ahaliler binasini küzitip turatti.

Sa'et 10:00 din sel ötkende shiwétsiye adalet ministérlikidin "Jasus gumandari" ning öyige bésip kirip, neq meydanda qolgha élish buyruqi keldi. Yazma buyruq yétip kélishi bilenla puqrache kiyin'gen saqchilar nishan'gha élin'ghan öyge bésip kirdi.

Jasus gumandari neq meydanda qolgha élindi. Yazma buyruqta bérilgen hoquq boyiche shiwétsiye xewpsizlik xadimliri gumandarning öyini axturdi.

Saqchilar gumandarning öyidiki kiyim ishkapigha ésilghan bir kastiyumning yanchuqidin 100 ming shiwét kironi, yene bir chapanning yanchuqidin 10 ming shiwét kironi bolup, jem'iy 110 ming kiron neq pulni tapti. Her xil markiliq 9 dane yan téléfon bayqaldi. Undin bashqa, bu öydin yene shiwétsiyede aktip pa'aliyet élip bériwatqan Uyghurlarning tizimliki, téléfon nomuri, öy adrési hemde ularning wetendiki biwasite uruq - tughqanlirining uchurliri yézilghan matériyallar qolgha chüshti.

Shu küni kechliki bu xewer shiwétsiye dölet téléwiziyeside bérildi:

"Shiwétsiye dölet xewpsizlik saqchiliri bügün etigen stokholmning melum rayonida olturushluq shiwétsiye wetendashliqidiki bir neper "jasus gumandari" ni qolgha aldi. Igiligen xewerdin melum bolushiche, mezkur "jasus gumandari" shiwétsiyediki siyasiy köchmenlerning uchurini qanunsiz toplighan hemde stokholmdiki xitay elchixanisining mexpiy axbarat toplash pilanigha masliship ishpiyonluq qilghan…"

Skandinawiye yérim arlidiki bu tinch el lerzige keldi. Eyni waqitta sani aran 500 ge yétidighan shiwétsiyediki Uyghur jama'etchiliki heyranliq we alaqizadilikke chömdi.

Shiwétsiyediki bir milyun'gha yéqin köchmen ichide sani eng az topluqlarning biri hésablinidighan Uyghurlar arisidin jasusluq qilmishi bilen tutulghan bir gumandarning otturigha chiqishi shiwétsiyediki Uyghur jama'itinila emes, belki pütün dunyadiki muhajirette yashawatqan Uyghurlarnimu heyrette qaldurdi…

Etisidin bashlap bu xewer shiwétsiyediki chong - kichik gézitlerning bash bétide ulap bésildi. Yawropa we amérikidiki nurghun taratqular bu xewerni arqa - arqidin anglatti.

Shiwétsiyening shu waqittiki bash ministéri frédrik rayinfélt 2009 - yili 6 - ayning 5 - küni ötküzülgen muxbirlarni kütiwélish yighinida bu heqte mexsus bayanat berdi:

"Dölitimizde bayqalghan "jasus gumandari" ni qolgha élish hemde bu heqte keskin qarar bérish mesiliside shiwétsiye hökümiti qiyin tallashqa duch keldi. 2009 - Yili 6 - ayning 1 - küni shiwétsiye yawropa ittipaqining re'is döliti wezipisini tapshuriwalidighan bir kün. Halbuki, mushundaq bir muhim peytte, yeni 6 - ayning 4 - küni shiwétsiye saqchi terep stokholmdiki junggo elchixanisigha chétilghan 62 yashliq "jasus gumandari" ni qolgha aldi. Biz junggo hökümiti bilen bir tereptin siyasiy we diplomatiye jehette körülgen bu sürkülüshni qandaq hel qilish, yene bir tereptin yawropa ittipaqining re'is dölitilik wezipisini muweppeqiyetlik ötküziwélish ishigha tengla duch kelduq."

Shiwétsiyediki köpligen Uyghurlar bu xewerni 6 - ayning 5 - küni seherde shiwétsiyede eng köp tarqitilidighan "Métro" namliq gézittin köridu hemde bir - birige téléfon qilip ehwalni sürüshte qilidu.

Shiwétsiye Uyghur ma'arip uyushmisining shu waqittiki re'isi abdulla kökyar ependi bu heqte mundaq eslime qilidu:

"Men bu xewerni eng deslep panahliq telep qilghan bir qérindishimizdin anglidim. Uning adwokati shu küni seherde "métro" namliq gézittin bu xewerni körgen iken. Men heyran qélip, "bu zadi kim?" dep sürüshte qilishqa bashlidim. Shu waqitta yéshi 60 ashqan Uyghurlar shiwétsiyede barmaq bilen saniwalghudekla az idi. Halbuki, birqanche kün ötmeyla men we bizning ma'arip teshkilatidiki birqanchimiz jasus gumandarining kim ikenlikini bilduq. Shiwétsiyediki jama'atchilik jasusning kimliki heqqide jiddiy so'al - soraqlarni otturigha qoyushti. Biz bir teshkilatqa wekillik qiliwatqinimiz üchün jasusning kimlikini texmin qilghan bolsaqmu, lékin jama'etchilikke éniq déyishke pétinalmiduq. Chünki shiwétsiye soti axiriqi hökümni chiqarmighan, taratqular jasus gumandarining yéshini ashkarilighan bolsimu, lékin ismini tilgha almighan shara'itta biz birnerse déyishke ajizliq qilduq. Shu sewebtin bezi qérindashlirimiz bizdin renjigenmu boldi."

Gwentanamo türmisidin "Gunahsiz" dep qoyup bérilip deslep albaniyege, andin shiwétsiyege yerleshken adil hékimjan bu xewerdni anglighinida öz quliqigha ishenmey qalghanliqini eslime qilidu. Chünki 62 yashliq bu "Jasus gumandari" adil hékimjan shiwétsiyege kelgen kündin étibaren uninggha yéqinliship, shexsiy uchurini élishqa urun'ghan idi. Adil hékimjan özining bu xewerni tunji anglighan waqtidiki héssiyatini mundaq bayan qilidu:

"Men bu xewerni anglap jahanda ishen'güdek adem qalmidimu - néme dégen so'alni öz - özümdin soridim. Men ilgiri bu kishidin peqetla guman qilmighan ikenmen. Chünki men shiwétsiyege kelgen waqtimda bu kishi yashqa hemmidin chong, hemmisi "aka" dep hörmet qilidighan we jama'et bilen bille 5 waq namaz oqup yürgen bir kishi iken. Uning üstige méni teshebbuskarliq bilen izdep özining yardem qilidighanliqini dégen idi. Men bu xewerni anglapla qattiq chöchüp kettim we gheblet uyqusidin oyghan'ghandek boldum."

Eyni waqitta dunya Uyghur qurultiyining bash katipliq wezipisini ötewatqan dolqun eysamu shiwétsiyede tutulghan "Jasus gumandari" ning xewiridin qattiq heyrette qalghanliqini esleydu:

"Bu xewer méni we dunya Uyghur qurultiydiki bashqa mes'ul kishilerni hang - tang qaldurdi. Chünki "jasusluq" jinayiti bilen shiwétsiyede tutqun qilin'ghan bu kishi bérlinda échilghan Uyghur démokratchilirini terbiyelesh kursigha kelgen. Hetta 2009 - yili washingtonda chaqirilghan Uyghur qurultiyighimu kelgen kishi idi. Adette u yighinlarda bir bulungda gep qilmay olturatti, aktip heriket qilmaytti, hetta bizni guman'gha salghudek birer söz - herikette bolghanliqinimu esliyelmeymiz. Uning tutulushi muhajirettiki Uyghur teshkilatlirini we siyasiy aktiplarni segitti, bizning jasuslar heqqidiki bilimimizning kemchillikini körsetti. Bizning téximu sezgür we éhtiyatchan bolushimizning lazimliqini eskertti. Kéyinche gérmaniyede tekshürülgen birqanche jasus gumandarlirimu emeliyette dunya Uyghur qurultiyi yaki muhajirettiki bashqa Uyghur teshkilatlirida aktip pa'aliyet élip barghan kishilerdin emes. Bu hal bizge xitay üchün ishleydighan jasuslarning köp qirliq hem biz oylap baqmighan kishilerdin bolup qélish mumkinchilikini téximu éniq körsetti. Mundaqche éytqanda, bu bizge bir achchiq ders hem chongqur tejribe - sawaq boldi."

(1 - Qisim tügidi, dawami bar)

Toluq bet