Uyghur ziyaliyliri: merhum tarixchi toxti muzat uchrighan heqsizliqlar uning hayatigha zamin boldi

Muxbirimiz méhriban
2015-06-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Tarixchi toxti muzat.
Tarixchi toxti muzat.
Photo: RFA

2015-Yili 29-may küni ijtihatliq tarixchi toxti muzatning yürek késili bilen tuyuqsiz wapat bolghanliq xewiri tarqaldi. 1998-Yili xitay da'iriliri teripidin "Dölet mexpiyetlikini oghrilash" jinayiti bilen tutqun qilinip 12 yilliq qamaqqa höküm qilin'ghan we kéyin qoyup bérilgendin kéyinmu, yaponiyege chiqip a'ilisi bilen jem bolushigha yol qoyulmighan Uyghur tarixchisi toxti muzatning ölüm xewiri uni yéqindin bilidighan Uyghurlarni échindurdi we qayghugha saldi.

Emdila 52 yashqa kirgen tarixchi toxti muzatning waqitsiz ölümi Uyghurlarni qattiq échindurdi we qayghugha saldi. Nöwette féysbok, ündidar qatarliq ijtima'iy alaqe torliri we Uyghur diyari we sirtidiki Uyghurche tor béketliridiki munazirilerde merhumning Uyghur tarixigha a'it tetqiqat maqaliliri, kitabliri eslep ötülgendin bashqa, merhumning tuyuqsiz ölümi we uning yürek késili bilen wapat bolushigha qarita her xil pezerler otturigha chiqmaqta.

Chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliridin shiwétsariyediki doktor abdushükür abduréshit ependi we amérika indi'ana uniwérsitétida tarix penliri doktorluq kespide oquwatqan qurban niyaz ependiler ziyaritimizni qobul qilip, merhum toxti muzatning yürek késili bilen waqitsiz ölüshige, uning 10 nechche yilliq türme hayati we qoyup bérilgendin kéyinmu, yaponiyediki a'ilisi bilen jem bolushigha yol qoyulmay, éghir teqib astida yashashqa mejbur bolushi seweb bolghanliqini ilgiri sürdi.

2012-Yili yaz peslide yurtigha tughqan yoqlashqa barghinida, merhum tarixchi toxti muzat bilen axirqi qétim körüshüsh pursitige érishken shiwétsariyediki doktor abdushükür abduréshit ependi, eyni chaghda merhum bilen bolghan söhbetni eslep, toxti muzatning uninggha, özining türmidin qoyup bérilgendin kéyin qaytidin tarixi tetqiqat pursitige érishken bolsimu, emma öz ehwalidin razi emeslikini bildürgenlikini bayan qilip, türmidin qoyup bérilgendin kéyinmu dawamliq bésim we teqib qilish ichide tetqiqat élip bérishqa mejbur bolghan merhumning ziyade qattiq ishlesh we éghir rohi bésim ichide yashishi, uning öz tetqiqat netijiliri we kitablirini tamamlashqa ülgürelmey yash turupla arimizdin kétishige seweb bolghanliqini tekitlidi.

Ilgiriki xewerlerdin melum bolushiche, toxti muzat ependi 1998-yili 2-ayning 6-küni özining yaponiyediki tetqiqat témisini tamamlash üchün kéreklik matériyallarni élip qaytqanda, béyjing ayrodromida tutqun qilin'ghan. 1999-Yili 3-ayda ürümchi sheherlik ottura xelq sot mehkimisi uninggha "Dölet mexpiyetlikini oghrilash" jinayiti artip, 12 yilliq qamaq jazasi bergen.

Nöwette amérikining indi'ana uniwérsitétida tarix penliri doktorluq kespide oquwatqan qurban niyaz ependi, 1998-yili toxti muzat ependi tutqun qilin'ghandin kéyin, "Toxti muzatni matériyal bilen teminligen" dégen guman bilen 70 kün tutqun qilinip soraq qilin'ghan. Qoyup bérilgendin kéyinmu her xil bésim we tenqidlerge uchrighanliqi üchün axiri chet'elge chiqip kétishke mejbur bolghan.

Qurban ependi eyni chaghdiki ehwallarni eslep, toxti muzat ependige bérilgen matériyalning emeliyette, 1944-yilidiki sherqiy türkistan milliy inqilabigha da'ir matériyallarning tetqiqatchilar üchün ashkara körüshke bolidighan matériyallar ikenlikini, emma da'irilerning toxti muzat ependini yenila naheq halda 12 yilliq qamaqqa höküm qilishi, xitayda Uyghur ziyaliylirining her waqit xewp ichide yashaydighanliqini we ularning erkin tetqiqat élip bérish imkaniyitining yoqluqini, toxti muzat ependining yürek késilige giriptar bolup, waqitsiz ölüshi bu heqiqetni ispatlighanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin muxbirimiz méhribanning doktor abdushükür abduréshit ependi we tarix penliri doktor oqughuchisi qurban niyaz ependi bilen ötküzgen söhbitining tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet