Xitay qamaqxaniliridiki omumlashqan xorlash usuli-hajetxanigha kirgüzmeslik

Muxbirimiz gülchéhre
2018-02-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.
AP Photo/David Wivell

Türkiyedin radiyomizgha téléfon arqiliq melumat bergen abdulhékim ependi özining ilgiri 2009-yilidiki ‏5 ‏-iyul ürümchi weqesidin kéyinki qara qoyuq tutulghan gumandarlar qatarida, 9-ayning 6-küni tengritagh rayonluq qamaqxanigha solan'ghanliqini, solaqxanida 22 kün turush mezgilide, özining shundaqla bashqa Uyghur mehbuslarning oxshashla teret sundurushi cheklinishtek, ajayip éghir xorluqlarni béshidin ötküzgenlikini sözlep ötti. Uning éytishiche, xitay saqchiliri Uyghur tutqunlarning chong-kichik teret qilishigha qesten ruxset qilmay, cheklesh, waqtini ötküzüp qiynashni, ularni jismaniy we rohiy jehettin xorlashning usuli qiliwalghan. Bu, solaqxanilarda her qandaq Uyghur tutqun, künde, her waqit, muqerrer yüzlinidighan bir qiyinchiliq iken.

Abdulhékim gerche gunahsizliqi ispatlinip türmidin qutulup chiqqan bolsimu, özining türmide waqtida chong-kichik teret qilishi tosqunluqqa uchrishi seweblik éghir haldiki mezi bézi késellikige giriptar bolghanliqini hemde ta hazirghiche dawalinip téxi saqiyalmighanliqini bildürdi.

"Türmidin saq chiqqan adem yoq" dégen abdulhékim ependi yene, mehbuslarning her türlük késellerge giriptar bolushigha, türmidiki nachar muhit we shara'ittin bashqa normal insandek teret qilishiningmu tosqunluqqa uchrishidek, chektin ashqan zulumning sewebini nezerdin saqit qilghili bolmaydighanliqini bildürdi.

Uning déyishiche, gerche bu xil qiynash usuli beden sirtida iz qaldurmisimu, emma bu, her qanche ghururluq, zulumgha bash egmeydighan mehbusnimu ichidin éghir zexmileydighan hemde xorluq hés qildurup, nomusta qoyidighan, rohiy jehettimu chongqur zerbe béreleydighan yoshurun we qebih xorlash usuli déyishke bolidu.

3 Ay ilgiri qarimaydiki "Terbiyelesh merkezliri" din qutulup qazaqistan'gha yénip kelgen shahit ömürbekmu, qazaqistanda özini dawalawatqan doxturlarning uning börek ze'iplishish we süydük yolida peyda bolghan késellerge, türme we "Terbiyelesh merkizi" de uzun "Mezgil normal chong-kichik teret qilalmasliq seweb bolghan" dep qarawatqanliqini bildürgen idi.

Méditsina mutexessislirining otturigha qoyushiche, saghlam bir insan künde 4 sa'ettin 6 sa'etkiche ariliqta choqum bir qétim kichik teret qilishqa, 24 sa'etkiche kem dégende bir qétim chong teret qilishqa mohtaj. Eger bu éhtiyaji tosqunluqqa uchrighanda salametlikke éghir tesir yetküzüpla qalmay, éghir bolghanda pütün ichki ezalar zeherlinish, hetta ölüp kétish éhtimalliqi bar.

Undaqta, mehbuslarni chong-kichik teret qilishtin qesten tosush, xitaydiki türme saqchilirining ortaq qollinidighan qiynash usulimu? saqchilarning mehbuslarni bu xil qebih wasite arqiliq qiynishi némini meqset qilghan? buninggha Uyghur élidiki saqchilardin jawab élish mumkin bolmighan shara'itta biz bularni Uyghur élidin yéqinqi yillarda chet'elge chiqqan sabiq saqchilar arqiliq bolsimu delilleshke tirishtuq. Ilgiri ürümchide saqchiliq wezipisini ötigen sabiq saqchi, hazir shiwétsiyede yashawatqan yolwas ependi, meyli saqchixana bolsun, tutup turush orni yaki türmide bolsun, mehbuslarni hajetxanigha kirishtin tosushning saqchilarda adetke aylan'ghan qiynash wasitisi ikenlikige ispatliq berdi.

Sabiq saqchi yolwas ependining déyishiche, gerche saqchilarning qollanmilirida yaki qanunlarda we türme bashqurush tüzümliridimu bundaq bir cheklime yaki iqrar qildurush usuli heqqide belgilime bolmisimu, biraq bu xil insaniyetke xilap qebih qiynash usulliri omumlashqan we adetke aylan'ghan. Bu xil qiyin-qistaq seweblik ziyankeshlikke uchrap késel bolghan mehbuslar aqlinip chiqqandin kéyin, dewa qilishqa urunsimu, hazirghiche téxi, buni xorlashqa uchrash délosi süpitide erz qilip aqturalighan birimu yoq. Chünki, Uyghur élide nöwettiki edliye tüzümliri héchqachan puqralarning heq-hoquqlirini qoghdashni meqset qilghan emes.

Közetküchiler insanning madda almashturushidek eng eqelliy fizi'ologiyelik éhtiyaji bolghan hajetxanigha kirishini kontrol qilishning, Uyghur diyaridiki türmiler, qamaqxana hetta nöwette atalmish "Terbiyelesh merkizi" dep nam bérilgen shekli özgergen türmilerdimu oxshash yolgha qoyuluwatqanliqi heqqidiki mushuninggha oxshash uchur we delillerning, xitay türmiliridiki mehbuslargha ten jazasi bérish we qiyin-qistaqqa élish qilmishlirini pash qilishta muhim pakitliq roli barliqini otturigha qoydi.

Toluq bet