Gérmaniye axbarat wasitilirini "Qaraqash höjjetliri" qaplidi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-02-18
Share
lager-aqtu-terbiyelesh-binasi.jpg "Terbiyelesh" lagérining üstidin tartilghan süriti. 2018-Yili yaz, aqsu.
BITTER WINTER

Gérmaniyediki dangliq axbarat wasitiliride "Qaraqash höjjetliri" da bayan qilin'ghan jaza lagérlirigha munasiwetlik uchurlar keng orun aldi.

17-Féwral küni "Jenubiy gérmaniye géziti" da "Uyghurlar tutqun qilin'ghandin kéyin néme ishlar yüz béridu?" namliq zor hejimlik bir maqale élan qilin'ghanidi. 18-Féwral küni gérmaniyediki barliq dangliq gézitler, téléwiziyeler we torlarni "Qaraqash höjjetliri" ning mezmuni hem jaza lagérlirigha munasiwetlik yéngi uchurlar qaplidi.

18-Féwral küni "NTV" téléwiziye qanili "Xitayning Uyghurlarni jazalashtiki da'imliq adetliri", jenubiy gérmaniye téléwiziyesi "Kishilik hoquq depsendichiliki: Uyghurlar uchrawatqan ziyankeshlikning yéngi delilliri", "Fokus" téléwiziye qanili "Saqal we ibadet shübhilinish üchün yéterlik. Mexpiy höjjet xitayning jasusluq heriketlirining qandaqliqini ispatlap berdi" hemde "Tutqunlarning mexpiy tizimliki xitayning Uyghurlarni meqsetlik basturuwatqanliqini delillidi", döletning 1-téléwiziye qanili bolghan "ARD" qanili "Ibadet, saqal yaki yüzini orash xitayning tutqun qilishi üchün yéterlik seweb bolidu" dégen mawzularda xewerler élan qildi.

Yene qanche onlighan gézitler we téléwiziye qanalliri oxshash bolmighan témilar astida "Qaraqash höjjetliri" diki asasiy mezmunlarni tonushturdi. Buning bilen bir aygha yéqin waqittin buyan "Wuxen wirusi" ning kölenggisi astida qalghan jaza lagérliri mesilisi gérmaniyede birdinla munberlerni qaytidin igilidi. Myunxéndiki Uyghur jama'et erbabi ablimit tursun ependi bu heqte qarashlirini bayan qildi.

Diqqetni bekrek tartidighini gérmaniyediki eng nopuzluq gézit bolghan "Jenubiy gérmaniye géziti" da élan qilin'ghan "Uyghurlar tutqun qilin'ghandin kéyin néme ishlar yüz béridu?" namliq zor hejimlik maqale bolup, maqale mundaq kirish sözler bilen bashlinidu:

"11-Ayda ashkarilan'ghan mexpiy höjjetler xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturushlirining neqeder échinishliq we keng kölemlik boluwatqanliqini delillep berdi. Béyjing hökümiti shunche waqittin buyan lagérlarni we basturushlirini inkar qilip, chet'ellik ziyaretchilerning u yerdiki binormal hayatni bilip qalmasliqi üchün aldamchiliq qilishqa urunup keldi", "Emdiki mexpiy höjjetler xitay hökümitining Uyghurlarni qandaq bahanilerde lagérlargha qamighanliqini roshen körsitip berdi".

Mezkur maqalide xitayning héchqandaq jinayi delillerge éhtiyajsiz halda "Gumanliq yaki ishenchsiz" dep qarighan herqandaq Uyghurni qanunning sirtida xalighanche tutup qamaydighanliqi, saqal qoyush, romal artish, ibadet qilish, tebligh anglashlarning yéterlik derijide jinayet sanilidighanliqi eskertilip, "Qaraqash höjjetliri" din élin'ghan töwendiki misallar bérilidu:

1-Délo ehwali, jinsi er. 2017-Yili 23-may 1-terbiyelesh merkizige yollan'ghan. 1-Sewebi: uning sabiq ayali ilgiri yüzini orighan. 2-Sewebi: pilandin sirt 4 perzentlik bolghan.

4-Délo ehwali, jinsi er. 2018-Yili 3-ayning 11-küni 1-terbiyelesh merkizige yollan'ghan. Sewebi: 1980-yillarda tughulghan kishini endishige salidighan adem.

560-Délo ehwali, jinsi er. Terbiyelinish sewebi: saqal qoyghan, kalte ishtan kiygen, bu wahabizimliq idiyening béshariti.

568-Délo ehwali, "Kishini endishige salidighan 1990-yillarda tughulghan adem. U ramzanda normal tijaret qilmighan.

597-Délo ehwali, jinsi ayal. 2-Terbiyelesh merkizide. Terbiyelinishtiki sewebi: 1-u chet'elge chiqip baqmighanliqi üchün pasportqa iltimas qilghan. 2. U ikki balini artuq tughqan.

666-Délo ehwali, u "Sezgür dölet bilen 4 qétim tijari alaqide bolghan."

Yuqiriqi misallar arqiliq xitayning qandaq bimene bahane-sewebler bilen Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamawatqanliqi yorutup bérilgen mezkur eserde gérmaniyediki bezi gézit-zhurnal, téléwiziye we radi'o qanallirining 11-aydin buyan öz'ara birliship "Qaraqash höjjetliri" üstide uzun tekshürüsh, tetqiq qilish basquchini bashtin köchürgenliki tilgha élinidu. Bu birleshme tekshürüsh, tetqiq qilish ishlirida "Jenubiy gérmaniye géziti", "NDR", "VDR" téléwiziye qanalliri, "Gérmaniye awazi radi'osi" qatarliqlar öz'ara hemkarlashqan. Ular mezkur höjjette tilgha élin'ghan qaraqashtiki 1-we 2-terbiyelesh lagérlirining ornini sün'iy hemrah arqiliq tépip chiqqan we 3-4-lagérlarning ornini perezge asasen békitken.

D u q ning re'is wekili, "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi turghunjan alawudin ependi bu heqte toxtalghanda, bu ikki kündin buyan axbarat wasitiliride élan qiliniwatqan jaza lagérlirigha munasiwetlik uchurlarning jem'iyette zor ghulghula qozghighanliqini eskertti.

Maqalining xatimiside tilgha élinishiche, xitayning jaza lagérlirigha qamalghanlarning mutleq köp qismi erler bolup yéshi 25 bilen 49 ariliqidiki kishiler eng köp iken. 1980-Yilliri we 1990-yilliri tughulghan bir ewlad kishilerni xitay hakimiyiti "Xeterlik insanlar" yaki "Ishen'gili bolmaydighan kishiler" tizimlikige kirgüzüwalghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.