Se'udi erebistan yéqinqi 4 yil ichide az dégende 5 Uyghurni xitaygha qayturup bergen

Muxbirimiz erkin
2020-10-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Hej perzini ada qilish üchün heremge kelgen musulmanlar erefatta turmaqta. 2012-Yili 25-öktebir, se'udi.
Hej perzini ada qilish üchün heremge kelgen musulmanlar erefatta turmaqta. 2012-Yili 25-öktebir, se'udi.
AFP

Se'udi erebistan hökümiti yéqinqi 4 yil ichide türkiyedin ömir hejge barghan yaki se'udi erebistanida turuwatqan Uyghurlardin az dégende 5 kishini tutqun qilip, xitaygha qayturup bergen.

Nöwette radiyomiz xitaygha qayturulghan bu 5 Uyghurning ichidiki 4 kishining kimlikini éniqlap chiqti. Türkiyede turushluq Uyghur muhajiri osman exmet toxti ene shularning ichidiki biri. Ayali sudinisa xanim we 3 perzenti bilen 2015-yildin béri türkiyede panalinip kéliwatqan osman exmet toxti 2018-yili se'udi erebistan'gha ömir hejige barghanda tutqun qilinip, xitaygha ötküzüp bérilgen.

Osman exmet toxti 2014-yili xotende bir qétim tutqun qilin'ghandin kéyin qoyup bérilgen bolup, u 2015-yili ayali bilen se'udi erebistan'gha chiqip, u yerdin türkiyege kélip yashighan. Nöwette uning 2018-yili 7-ayning 25-küni se'udi erebistanida tutulup, kéyinki yili 2-ayda xitaygha ötküzüp bérilgenliki ilgiri sürülmekte. Hazir 3 perzenti bilen türkiyede yashawatqan sudinisa xanim 6 balining anisi. U 7-séntebir ziyaritimizni qobul qilip, özining 3 yildin béri xotende qélip qalghan 3 perzentidin we tutqun qilinip xitaygha qayturulghan, shundaqla 2 yildin béri héchqandaq xewer alalmighan yoldishi osman exmet toxtidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildürdi.

Sudinisa xanim mundaq dédi: "Men türkiyede qalghan idim. Yoldishim omir hej qilghach achisini yoqlighili kétip, mushu musibetke uchrap qaldi. Türkiyege qaytip kélidighan'gha 3 kün qalghan, béletni élip teyyar qilip qoyghan idi. 'insha'alla, 7-ayning 30-küni barimen' dégen idi. U 2018-yili 5-ayda ketken. Béletni élip kelgili 2-3 kün waqit bolghanda, yeni 7-ayning 26-küni kechte xewer keldi. Yeni uni 25-chésla tutuwalghanliqi heqqide xewer keldi."

Sudinisa xanimning bildürüshiche, ular er-ayal her ikkilisining hem se'udi erebistanida hem türkiyede qanunluq turghili bolidighan yéshil kartisi bar iken.

Nöwette xitaygha qayturup bérilgen qalghan 4 Uyghurdin se'udi erebistanida oqughan we shu yerde yashawatqan qeshqerlik nurullah ablimit, ürümchilik tijaretchi bextiyar haji, xotenlik yaqupjan dégen kishilerning kimliki melum. Emma ularningmu aqiwiti heqqide héchqandaq uchur yoq. Yaqupjanning türkiyede uruq-tughqanlirining barliqi melum bolsimu, lékin ular bilen alaqilishish mumkinchiliki bolmidi.

Tutqunlarning ichidiki nurullah ablimit 2016-yili xitaygha qayturup bérilgen. Se'udi erebistanidiki Uyghurlarning weziyitidin xewerdar zatlarning bildürüshiche, nurullah ablimitning ürümchidiki türmide ikenlikige da'ir uchurlar kelgen, lékin uning qaysi türmide, qandaq seweb bilen yétiwatqanliqi toghrisida uchur yoq iken. Nurullah ablimit qeshqerlik ataqliq diniy zat ablimit damollamning oghli bolup, ablimit damollam 2017-yili tutqunda wapat bolghan. Uning wapat bolushigha jismaniy we rohiy qiyin-qistaqning seweb bolghanliqi ilgiri sürülgen.

Qeyt qilinishiche, nöwette nurullah ablimitning akisi peyzulla ablimit we inisi hézibulla ablimitmu türmide iken. Uning ehwalidin xewerdar zat: "Ücheylenni ürümchidiki türmide dep uchur aldim. Üru'ümchidimu yaki ichkiridimu, uni bilmidim. Emma ürümchi tereplerdemish" dep körsetti. Uning bildürüshiche, peyzulla ablimit 2016-yilning axirliri türkiyediki ayali we perzentlirini körüp kélishke mangghan iken, lékin ürümchi ayrodromida tutup qélin'ghan iken.

U nurullah ablimitning özini "Türkiyege yolgha sélip qoyush" ni ötün'gen bolsimu, lékin se'udi erebistani da'irilirining uni xitaygha yollap bergenlikini bildürdi. Emma bezi xewerlerde nurullahning sodida "Saxtipezlik" qilish bilen eyiblinip tutqun qilin'ghanliqi we shu seweblik xitaygha qayturulghanliqi ilgiri sürülgen. Qeyt qilinishiche, nurullah qeshqerge élip kélinip, 3 aydin kéyin qoyup bérilgen bolsimu, biraq 2017-yili 2-ayda chong tutqun bashlan'ghanda qayta tutqun qilin'ghan iken.

Se'udi erebistan 1930-we 1940-yillirida Uyghur musapirlirigha qoyun échip, ulargha panahliq bergen bolsimu, lékin uning bu jehettiki siyasitide yéqinqi bir qanche yil ichide chong özgirish bolghan. Se'udi erebistani weli'ehdi, shahzade muhemmed bin salman 2019-yili 2-ayda xitaygha qilghan ziyaritide xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini qollaydighanliqini bildürgen. Bezi analizchilarning tekitlishiche, ottura sherqtiki bu döletlerning xitayni qollishida köp xil amil mewjut bolup, siyasiy we medeniyet amili uning ichidiki eng muhim amillarning biri iken.

Türkiyediki weziyet analizchisi muhemmet toxti atawulla mundaq deydu: "Buningda noqul iqtisadi menpe'etni asas qilghan deyli dések, bu döletler bay döletler. Se'udi erebistanimu, ereb birleshme xelipilikimu bay dölet. Bu yerde medeniyet amili muhim bolsa kérek, dep qaraymen. Bu hökümetler mustebit bolghanliqi üchün xelq'arada siyasiy qollashqa mohtaj. Se'udi erebistani amérikaning ittipaqdishi bolsimu, lékin kishilik hoquq jehette izchil uning eyiblishige uchrap kelgen… shunga ular xitayning dölet menpe'itige qarshi dep qarighan Uyghurlarni basturushi menteqe jehettin toghra, dep oylaydu, dep qaraymen."

Muhemmet toxti atawullaning tekitlishiche, yene bir amil ereb döletliridiki xitaygha bolghan hérismenlik iken. U bu hérismenlikning arqisida xitayning ereb dunyasigha qaratqan diplomatik siyasitining roli barliqini bildürdi. Muhemmet toxti atawulla mundaq dédi: "Ereblerde xitayning obrazi izchil yaxshi. Shunga ereblerde meyli diniy alimlar bolsun, meyli hökümet béshidikiler bolsun we yaki diniy jama'etler bolsun, xitayning musulmanlargha bundaq eskilik qilidighanliqigha ishen'gili unimaydu."

Biz shu munasiwet bilen 6-öktebir küni se'udi erebistanining washin'gtondiki bash elchixanisi we uning nyu-york shehiridiki b d t da turushluq da'imiy wekilige téléfon qilip, se'udi hökümitining bu mesilidiki inkasini igileshke tirishqan bolsaqmu, lékin jawab alalmiduq. Se'udi erebistanining washin'gtondiki elchixanisi téléfonimizni almidi, emma b d t diki da'imiy wekilining ishxanisi téléfonimizni élip, axbarat emeldarining bizge élxet yaki téléfon qayturidighanliqini bildürgen bolsimu, biraq hazirgha qeder jawab qayturmidi.

Toluq bet