Se'udi erebistan xitaygha qayturup bergen Uyghur musapiri osman exmet toxtining qudisining pütün a'ilisi türmide iken

Muxbirimiz erkin
2020-10-14
Share
seudi-uyghur-pasport.jpg Melum bir Uyghur waqti ötüp ketken xitay pasporti bilen xitay elchixanisidin bérilgen sayahet kinishkisini tutup turghan körünüsh. 2019-Yili 2-öktebir, se'udi.
AFP

Se'udi erebistan hökümitining yéqinqi 4 yil ichide türkiyedin ömre hejge barghan yaki se'udi erebistanida yashawatqan Uyghurlardin az dégende 5 kishini tutqun qilip, xitaygha qayturup bergenliki melum bolghan. Radiyomiz xitaygha qayturulghan tutqunlarning ichidiki 4 kishining kimlikini éniqlap chiqqan bolup, xotenlik tijaretchi osman exmet toxti ene shularning biri idi.

Melum bolushiche, nöwette osman exmet toxtining türkiyede qalghan a'ilisi ularning xotende qélip qalghan 3 perzentidin chong qizi we uning yoldishining 15 yilliq késilgenliki, uning yoldishining qalghan 2 akisi bilen qéyni'anisining türmide ikenlikige da'ir uchurlargha érishken. Osman exmet toxtining 3 perzenti bilen türkiyede yashawatqan ayali sudinisa xanim 13-öktebir ziyaritimizning qobul qilip, qizi we qudisining a'ilisidiki ehwallarni ashkarilidi.

Sudinisa xanimning tekitlishiche, uning küy'oghli abdulétip "Qur'an" dersi alghanliqi üchün késilgen. Sudinisa xanim mundaq dédi: "Balilirimning ehwalidin héchqandaq xewirim yoq. Qéyni'atisimu yoq, küyü'oghlummu yoq, uni 2016-yili 15 yilliq késiwetken. Küyü'oghlumning ismi abdulétip abdughéni idi. Ukamning ismi abdughéni abdulétip, küyü'oghlumning ismi abdulétip abdughéni. 'ukamnimu élip kétiptu' dep anglighan, lékin qoyup berdimu-bermidimu bilmidim, xewirim yoq. Küyü'oghlumni bizning öyde yoldishimdin 'qur'an' ni yadqa alghan, shuningdin tutulghanliqini angliduq, emma yene bashqa qandaq seweb barliqini bilmiduq."

Sudinisa xanimning tekitlishiche, uning ayal qudisi xeyrinisa we uning qalghan ikki oghlimu türmide iken. Sudinisa xanim mundaq dédi: "Küyü'oghlumning dadisi kichik oghlini élip chet'elge yénip chiqiptiken. Küyü'oghlum bilen xotende 3 oghli qalghan. Üch oghulni 15 yilliqtin késtiwétiptu, dégen xewerni aldim. U chaghda men mekkide idim, 2017-yili alghan bu xewerni. Bir a'ilidin 3 oghulning üchilisi türmide, anisimu türmide. Qizimning ya dadisi yoq, ya qéyni'atisi yoq, ya yoldishi yoq, dep ensirep olturghantim. Qoyup berdimu-bermidimu, xewirim yoq. Lékin 2017-yili türmide, dep anglighan. Ayal qudamning ismi xeyrinisa, erkek qudamning ismi abdughéni hajim. Oghullirining birining ismi abduréshit, birining ismi ablihet, ablihet dégini eng chongi. Abdulétip méning küyü'oghlum, balilarning ikkinchisi. Abduréshit dégen oghli 22-23 yashlarda idi."

Türkiyediki weqedin xewerdar bir zatning radiyomizgha bildürüshiche, adwokatlar hökümet qanalliridin osman exmet toxtining téxi késilmigenliki, lékin uning küy'oghli bilen qizining 15 yilliq késiwetilgenlik xewirini alghan. U 13-öktebir ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Adwokat mushu yéqinda uqushuptimish, osman qarihajim deyttuq, osman hajim hazir wetendemish, waqitliq tutup turuluwétiptimish, uni téxi kesmeptu. Hazir türmidiken. Adwokat hazir xitayning türmiside ikenliki, lékin manche yilliq dep téxi késmigenliki, chong qizi bolidighan, u qizining yoldishini 15 yilliq, qizini 15 yilliq késip élip ketkenliki heqqide bir az xewer berdi, lékin tepsiliy xewer bermidi."

Osman exmet toxti 2018-yili se'udi erebistan'gha ömre hejige barghanda tutqun qilinip, xitaygha ötküzüp bérilgen. U se'udi erebistan hökümitining yéqinqi 4 yil ichide türkiyedin ömre hejge barghan yaki se'udi erebistanda turuwatqan Uyghurlardin tutqun qilip, xitaygha ötküzüp bergenliki ashkarilan'ghan 5 kishining biri. Radiyomiz xitaygha qayturup bérilgen qalghan 3 kishiningmu kimlikini éniqlap chiqqan.

Bu 3 kishining biri qeshqerlik diniy zat ablimit damollamning oghli nurullah, qalghan ikkisi ürümchilik tijaretchi bextiyar hajim we xotenlik tijaretchi yaqupjan exmet qatarliqlardur. Yaqupjan exmetning türkiyede yashawatqan inisi 13-öktebir téléfonda muxbirimizgha yaqupjanning xitaygha qayturup kétilgenlikini delilligen bolsimu, biraq ziyaritimizni qobul qilishni ret qildi.

Se'udi erebistan 1930-we 1940-yillirida Uyghur musapirlirigha qoyun échip, ulargha panahliq bergen sanaliq döletlerning biri bolghan idi. Se'udi erebistan xitay hökümiti 1980-yillardin bashlap Uyghurlargha hej yolini achqandin kéyin Uyghurlarning ichidiki wahabiy pikir éqimlirini qollap kelgen bolsimu, emma uning bu siyasiti yéqinqi yillarda özgergen. Se'udi erebistanning weli'ehdi, shahzade muhemmed bin salman 2019-yili 2-ayda xitaygha qilghan ziyaritide xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini qollaydighanliqini bildürgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.