Қазақистан ташқи ишлар министири: «хитайдики тәрбийәләш мәркәзлиридә қазақ йоқ»

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-10-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Нурбақийт калиаскар уйғур районидики җаза лагериға соланған қизи рәзила нулаләниң сүрити вә мәктәп пүттүрүш дипломини тутуп турған көрүнүш. 2018-Йили 6-декабир, қазақистан.
Нурбақийт калиаскар уйғур районидики җаза лагериға соланған қизи рәзила нулаләниң сүрити вә мәктәп пүттүрүш дипломини тутуп турған көрүнүш. 2018-Йили 6-декабир, қазақистан.
AP

Қазақистан аммиви ахбарат васитилириниң мәлуматлириға қариғанда, йеқинда қазақистан ташқи ишлар министири мухтәр тлеуберди хитайниң йиғивелиш лагерлирида қазақларниң йоқ икәнлики тоғрилиқ билдүрүш елан қилғаниди. Шу мунасивәт билән бир қатар көзәткүчиләр өз пикирлирини баян қилди.

«Туран тодей» тор агентлиқида елан қилинған «қазақистан ташқи ишлар рәһбири хитайниң йиғивелиш лагерлирида қазақларниң йоқ икәнликини билдүрди» намлиқ мақалида мухтәр тлеубердиниң мухбирларға шу һәқтә билдүргәнлики ейтилған. Мақалидә мухтәр тлеубердиниң нутқидин мундақ нәқил кәлтүрүлгән: «бизниң президент (қасим-җомарт тоқайеф) йеқинда дөләт сәпири билән хитайда болди. юқири дәриҗидә шундақ мәлумат тәстиқланди. Һазир тәрбийәләш мәркәзлиридә хитайда туруватқан қазақларниң йоқ икәнлики тәстиқланди.»

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән: «әслитип өтсәк, 2017-йилниң баһаридин башлап шинҗаң-уйғур аптоном райони (шәрқий түркистан) даирилири миллий вә диний кимликини йоқитиш вә хитай коммунистик партийәсигә һөрмәт қилишни өгитиш мәқситидә көпчиликини йиғивелиш лагерлириға әвәтип, йәрлик аһалә, шу җүмлидин уйғур, қазақ вә туңганларға қарита йошурун сиясәт йүргүзүватмақта. Б д т көзәткүчилириниң баһалиши бойичә, лагерларға соланғанларниң сани бир милйондин ашиду. Канада, фирансийә, германийә вә америка қошма штатлири өткәндә бейҗиңни мәзкур лагерларни йепишқа чақирғаниди.»

Әмди «азадлиқ» радийоси елан қилған «министир: шинҗаңдики қамаш мәркәзлиридә етник қазақ йоқ» намлиқ мақалидә ейтилишичә, қазақистан ташқи ишлар министири бу лагерларда пәқәт қанун бузғучиларниң тутуп туруватқанлиқини билдүргән болсиму, бирақ «қанунни бузғучи» ларниң кимликини ениқ ейтмиған.

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән: «америка қошма штатлири вә ғәрб әллири бейҗиңниң шинҗаңдики сияситини ‹аз санлиқ милләтләрниң мәдәнийити билән динини йоқитишниң амали' дәп атиди. Сентәбир ейида америка қошма штатлири дөләт катипи (ташқи ишлар министири) майк помпейо мәркизий асия әллириниң ташқи ишлар министирлири билән болған учришишида бейҗиңниң етник уйғурларни хитайға қайтурмаслиқ һәққидики тәлипини орундимаслиққа чақирди.»

Биз қазақистан ташқи ишлар министириниң хитайниң йиғивелиш лагерлириға аит қилған билдүрүши мунасивити билән бир қатар қазақистанлиқ көзәткүчиләрни бу һәқтики қарашлирини игилидуқ.

Ербол даулетбек: қазақ, уйғур, қирғиз охшаш мусулман милләтләрни түрмиләргә қамиши хитай өзиниң қануниға зит келиду

Биз хитай лагерлиридики қазақ вә уйғур, қирғиз охшаш милләтләрниң мәсилиси билән шуғуллинип келиватқан «атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң һазирқи рәһбири ербол даулетбек билән алақиләштуқ. У қазақистан ташқи ишлар министириниң лагерлар һәққидә ейтқан билдүрүшигә мутләқ қошулмайдиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «буниңдин икки-үч йил бурун хитайниң сиясий лагерлиридики қазақларниң сани һәққидә һәр хил, бәзидә 500 миң, бәзидә 300 миң адәм дегән мәлуматлар берилип кәлгәниди. Һазир у лагерларда бирму қазақ йоқ дегән пикирни ейтиш техи әтигән. Қазақистан министириниң бу мәлуматни хитайдин алғанлиқи һәқиқәт. Биз һазир хитай лагерлирида қанчилик қазақниң ятқанлиқини ениқ дейәлмәймиз. Әмма у лагерларда қазақларниң бар икәнликидә гуман йоқ. Уларниң бир қисми бошитилди, бир қисми бошитилсиму, контрол астиға елинди, йәнә бир қисми сотлинип, түрмиләрдә ятиду. Түрмиләрдә ятқанларни қанун бузди дейишкә болмайду. Улар пәқәт намаз оқуғини үчүн, мәдрисидә савақ алғини үчүн, өйидә җәйнимаз тепилғини үчүн вә башқиму сәвәбләр билән ‹террорчи' дәп сотланғанлар. Хитайниң асасий қанунида пуқралар өз диниға итаәт қилиш әркинликигә игә дегән низам болуп туруп, қазақ, уйғур, қирғиз охшаш мусулман милләтләрни түрмиләргә қамиши хитай өзиниң қануниға зит келиду.»

Рисбек сарсенбай: қазақистан бу мәсилигә мунасивәтлик өзиниң рәсмий билдүрүшини елан қилиши керәк

Қазақ паалийәтчиси рисбек сарсенбайниң пикричә, қазақистан ташқи ишлар министири бу мәлуматни пәқәт хитай даирилириниң рәсмий билдүрүшигә әгәшкән һалда қилғаникән. У мундақ деди: «сәвәби бизниң ташқи ишлар министири яки қазақистанниң хитайдики әлчиханиси ундақ мәлуматни ениқлиялмайду. Бизниң рәсмий даириләр бу әһвални яхши игилигән болса, башқичә билдүрүш елан қилған болар иди. Бизниң әлчиликниң қолида ундақ мәлуматлар йоқ. Мубада болсиму, уни очуқ дәйдиған җүрити йәтмәйду. Мениң шәхсий пикирим шуки, қазақистан бу мәсилигә мунасивәтлик өзиниң рәсмий билдүрүшини елан қилиши керәк иди.»

Ғалим агелеуоф: кишилик һоқуқни бузғанлиқи үчүн хитайни әйибләйдиған дөләтләрниң сепи көпийиду

Сиясәтшунас ғалим агелеуофниң ейтишичә, қазақистан һазир һәммә ишларни хитайниң мәйличә елип бармақтикән. Хитай, америкиниң хитай таварлирини чәкләш һуҗумиға учраватқан бир пәйттә қазақистан хитайға хизмәт қилмақтикән. У мундақ деди: «әслидә хитай даирилири мусулманларни уйғур, қазақ, қирғиз дәп айримайду. Хитай даирилири һәммисиниң миллий кимликини йоқитиш үчүн һәрикәт қиливатиду. Хитай узундин буян уйғур вә қазақ оттурисида зиддийәт отини йеқип кәлгәниди. Һазир болса хитай һәр икки хәлқниң миллий кимликини өзгәртишкә киришти. Мән ойлаймәнки, хитайниң кишилик һоқуқни бузғанлиқи үчүн уни әйибләйдиған дөләтләрниң сепи көпийиду. Хитай һазир уйғур вә башқа милләтләрниң тәләплирини инкар қилип, өзиниң сияситини йүргүзмәкчи. Әмма униң бу мәқсити әмәлгә ашмайду. Чүнки бир пүтүн милләтни йоқитиш мумкин әмәс.»

Җасарал қуанишалин: бизниң һакимийәт хитайпәрәс һакимийәт. Шуниң үчүн мән униңға ишәнмәймән

Сиясәтшунас җасарал қуанишалин әпәнди мундақ деди. «Мән ундақ мәлуматқа ишәнмәймән, сәвәби ундақ әмәсликини уларниң өзлири билип туриду. Улар аддий пуқраниң ундақ мәлуматқа игә әмәсликини билип туриду. Шуниң үчүн қазақистан даирилири җамаәтчиликни тинчландуруш үчүн шундақ мәлуматларни елан қилиду. Бу шундақла қазақлар арисида ялған мәлуматларниң тарқитиш үчүнла қилинған һәрикәт дәп билимән. Буниң һәммиси сиясәт. Мубада биздә башқа һакимийәт болған болса, ишинишкә болатти. Әмма бизниң һакимийәт хитайпәрәс һакимийәт. Шуниң үчүн мән униңға ишәнмәймән.»

Қәһриман ғоҗамбәрди: бу икки дөләт оттурисидики мунасивәткә бағлиқ ейтилған охшайду

Тонулған сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди мундақ деди: «мениңчә, бу һәқиқәттин бәк йирақ. Чүнки ‹атаюрт пидаийлири' хитай лагерлирида нурғунлиған қазақлар бар дегән гәпни қоюватиду. Бу икки дөләт оттурисидики мунасивәткә бағлиқ ейтилған охшайду. Қазақистанниң өз мәвқәси болди. Лагер мәсилисидә хитайни қоллап, имза топлиғанлар ичидә көп мусулман вә түркий мәмликәтләр болди. Әмма бу тизимда қазақистан вә қирғизистан болмиди. Қазақистан бу мәсилидә битәрәп позитсийәдә болуватиду.»

Игилишимизчә, кейинки вақитларда хитайниң қазақистандики тәсир даирисигә мунасивәтлик көплигән наразилиқ һәрикәтлири болмақтикән. Қазақистанда хитай завутлириниң селиниши, хитай пуқралири саниниң көпийиши, хитайларниң йәрлик милләтләргә өйлинип, олтурақлишип қелиши вә башқиму мәсилиләр қазақистанда яшаватқан қазақ, уйғур, қирғиз вә башқиму милләтләрни әндишигә селиватқан мәсилә болмақтикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт