Qazaqistan tashqi ishlar ministiri: "Xitaydiki terbiyelesh merkezliride qazaq yoq"

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-10-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Nurbaqiyt kali'askar Uyghur rayonidiki jaza lagérigha solan'ghan qizi rezila nulalening süriti we mektep püttürüsh diplomini tutup turghan körünüsh. 2018-Yili 6-dékabir, qazaqistan.
Nurbaqiyt kali'askar Uyghur rayonidiki jaza lagérigha solan'ghan qizi rezila nulalening süriti we mektep püttürüsh diplomini tutup turghan körünüsh. 2018-Yili 6-dékabir, qazaqistan.
AP

Qazaqistan ammiwi axbarat wasitilirining melumatlirigha qarighanda, yéqinda qazaqistan tashqi ishlar ministiri muxter tlé'ubérdi xitayning yighiwélish lagérlirida qazaqlarning yoq ikenliki toghriliq bildürüsh élan qilghanidi. Shu munasiwet bilen bir qatar közetküchiler öz pikirlirini bayan qildi.

"Turan todéy" tor agéntliqida élan qilin'ghan "Qazaqistan tashqi ishlar rehbiri xitayning yighiwélish lagérlirida qazaqlarning yoq ikenlikini bildürdi" namliq maqalida muxter tlé'ubérdining muxbirlargha shu heqte bildürgenliki éytilghan. Maqalide muxter tlé'ubérdining nutqidin mundaq neqil keltürülgen: "Bizning prézidént (qasim-jomart toqayéf) yéqinda dölet sepiri bilen xitayda boldi. Yuqiri derijide shundaq melumat testiqlandi. Hazir terbiyelesh merkezliride xitayda turuwatqan qazaqlarning yoq ikenliki testiqlandi."

Maqalide yene mundaq déyilgen: "Eslitip ötsek, 2017-yilning baharidin bashlap shinjang-Uyghur aptonom rayoni (sherqiy türkistan) da'iriliri milliy we diniy kimlikini yoqitish we xitay kommunistik partiyesige hörmet qilishni ögitish meqsitide köpchilikini yighiwélish lagérlirigha ewetip, yerlik ahale, shu jümlidin Uyghur, qazaq we tungganlargha qarita yoshurun siyaset yürgüzüwatmaqta. B d t közetküchilirining bahalishi boyiche, lagérlargha solan'ghanlarning sani bir milyondin ashidu. Kanada, firansiye, gérmaniye we amérika qoshma shtatliri ötkende béyjingni mezkur lagérlarni yépishqa chaqirghanidi."

Emdi "Azadliq" radiyosi élan qilghan "Ministir: shinjangdiki qamash merkezliride étnik qazaq yoq" namliq maqalide éytilishiche, qazaqistan tashqi ishlar ministiri bu lagérlarda peqet qanun buzghuchilarning tutup turuwatqanliqini bildürgen bolsimu, biraq "Qanunni buzghuchi" larning kimlikini éniq éytmighan.

Maqalide yene mundaq déyilgen: "Amérika qoshma shtatliri we gherb elliri béyjingning shinjangdiki siyasitini 'az sanliq milletlerning medeniyiti bilen dinini yoqitishning amali' dep atidi. Séntebir éyida amérika qoshma shtatliri dölet katipi (tashqi ishlar ministiri) mayk pompéyo merkiziy asiya ellirining tashqi ishlar ministirliri bilen bolghan uchrishishida béyjingning étnik Uyghurlarni xitaygha qayturmasliq heqqidiki telipini orundimasliqqa chaqirdi."

Biz qazaqistan tashqi ishlar ministirining xitayning yighiwélish lagérlirigha a'it qilghan bildürüshi munasiwiti bilen bir qatar qazaqistanliq közetküchilerni bu heqtiki qarashlirini igiliduq.

Érbol da'ulétbék: qazaq, Uyghur, qirghiz oxshash musulman milletlerni türmilerge qamishi xitay özining qanunigha zit kélidu

Biz xitay lagérliridiki qazaq we Uyghur, qirghiz oxshash milletlerning mesilisi bilen shughullinip kéliwatqan "Atayurt pida'iyliri" teshkilatining hazirqi rehbiri érbol da'ulétbék bilen alaqileshtuq. U qazaqistan tashqi ishlar ministirining lagérlar heqqide éytqan bildürüshige mutleq qoshulmaydighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Buningdin ikki-üch yil burun xitayning siyasiy lagérliridiki qazaqlarning sani heqqide her xil, bezide 500 ming, bezide 300 ming adem dégen melumatlar bérilip kelgenidi. Hazir u lagérlarda birmu qazaq yoq dégen pikirni éytish téxi etigen. Qazaqistan ministirining bu melumatni xitaydin alghanliqi heqiqet. Biz hazir xitay lagérlirida qanchilik qazaqning yatqanliqini éniq déyelmeymiz. Emma u lagérlarda qazaqlarning bar ikenlikide guman yoq. Ularning bir qismi boshitildi, bir qismi boshitilsimu, kontrol astigha élindi, yene bir qismi sotlinip, türmilerde yatidu. Türmilerde yatqanlarni qanun buzdi déyishke bolmaydu. Ular peqet namaz oqughini üchün, medriside sawaq alghini üchün, öyide jeynimaz tépilghini üchün we bashqimu sewebler bilen 'térrorchi' dep sotlan'ghanlar. Xitayning asasiy qanunida puqralar öz dinigha ita'et qilish erkinlikige ige dégen nizam bolup turup, qazaq, Uyghur, qirghiz oxshash musulman milletlerni türmilerge qamishi xitay özining qanunigha zit kélidu."

Risbék sarsénbay: qazaqistan bu mesilige munasiwetlik özining resmiy bildürüshini élan qilishi kérek

Qazaq pa'aliyetchisi risbék sarsénbayning pikriche, qazaqistan tashqi ishlar ministiri bu melumatni peqet xitay da'irilirining resmiy bildürüshige egeshken halda qilghaniken. U mundaq dédi: "Sewebi bizning tashqi ishlar ministiri yaki qazaqistanning xitaydiki elchixanisi undaq melumatni éniqliyalmaydu. Bizning resmiy da'iriler bu ehwalni yaxshi igiligen bolsa, bashqiche bildürüsh élan qilghan bolar idi. Bizning elchilikning qolida undaq melumatlar yoq. Mubada bolsimu, uni ochuq deydighan jür'iti yetmeydu. Méning shexsiy pikirim shuki, qazaqistan bu mesilige munasiwetlik özining resmiy bildürüshini élan qilishi kérek idi."

Ghalim agélé'u'of: kishilik hoquqni buzghanliqi üchün xitayni eyibleydighan döletlerning sépi köpiyidu

Siyasetshunas ghalim agélé'u'ofning éytishiche, qazaqistan hazir hemme ishlarni xitayning meyliche élip barmaqtiken. Xitay, amérikining xitay tawarlirini cheklesh hujumigha uchrawatqan bir peytte qazaqistan xitaygha xizmet qilmaqtiken. U mundaq dédi: "Eslide xitay da'iriliri musulmanlarni Uyghur, qazaq, qirghiz dep ayrimaydu. Xitay da'iriliri hemmisining milliy kimlikini yoqitish üchün heriket qiliwatidu. Xitay uzundin buyan Uyghur we qazaq otturisida ziddiyet otini yéqip kelgenidi. Hazir bolsa xitay her ikki xelqning milliy kimlikini özgertishke kirishti. Men oylaymenki, xitayning kishilik hoquqni buzghanliqi üchün uni eyibleydighan döletlerning sépi köpiyidu. Xitay hazir Uyghur we bashqa milletlerning teleplirini inkar qilip, özining siyasitini yürgüzmekchi. Emma uning bu meqsiti emelge ashmaydu. Chünki bir pütün milletni yoqitish mumkin emes."

Jasaral qu'anishalin: bizning hakimiyet xitayperes hakimiyet. Shuning üchün men uninggha ishenmeymen

Siyasetshunas jasaral qu'anishalin ependi mundaq dédi. "Men undaq melumatqa ishenmeymen, sewebi undaq emeslikini ularning özliri bilip turidu. Ular addiy puqraning undaq melumatqa ige emeslikini bilip turidu. Shuning üchün qazaqistan da'iriliri jama'etchilikni tinchlandurush üchün shundaq melumatlarni élan qilidu. Bu shundaqla qazaqlar arisida yalghan melumatlarning tarqitish üchünla qilin'ghan heriket dep bilimen. Buning hemmisi siyaset. Mubada bizde bashqa hakimiyet bolghan bolsa, ishinishke bolatti. Emma bizning hakimiyet xitayperes hakimiyet. Shuning üchün men uninggha ishenmeymen."

Qehriman ghojamberdi: bu ikki dölet otturisidiki munasiwetke baghliq éytilghan oxshaydu

Tonulghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi mundaq dédi: "Méningche, bu heqiqettin bek yiraq. Chünki 'atayurt pida'iyliri' xitay lagérlirida nurghunlighan qazaqlar bar dégen gepni qoyuwatidu. Bu ikki dölet otturisidiki munasiwetke baghliq éytilghan oxshaydu. Qazaqistanning öz mewqesi boldi. Lagér mesiliside xitayni qollap, imza toplighanlar ichide köp musulman we türkiy memliketler boldi. Emma bu tizimda qazaqistan we qirghizistan bolmidi. Qazaqistan bu mesilide biterep pozitsiyede boluwatidu."

Igilishimizche, kéyinki waqitlarda xitayning qazaqistandiki tesir da'irisige munasiwetlik köpligen naraziliq heriketliri bolmaqtiken. Qazaqistanda xitay zawutlirining sélinishi, xitay puqraliri sanining köpiyishi, xitaylarning yerlik milletlerge öylinip, olturaqliship qélishi we bashqimu mesililer qazaqistanda yashawatqan qazaq, Uyghur, qirghiz we bashqimu milletlerni endishige séliwatqan mesile bolmaqtiken.

Toluq bet