Qazaqistandiki Uyghur tilliq mektepler oqush yilini tamamlidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-05-28
Share
Yarkend-shehiridiki-bilal-nazim-mektip.jpg Yerkent shehiridiki bilal nazim mektipining oqush püttürüsh murasimidin körünüsh. 2020-Yili may, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Melum bolushiche, qazaqistandiki oqush qazaq, rus, özbék, Uyghur we tajik tillirida yürgüzülidighan mektepler yéqinda 2019-2020-oqush yilini tamamlap, 25-mayda "Axirqi qongghuraq" murasimi ötküzdi. Lékin dunyagha tarqighan korona wirusi sewebidin elde pewqul'adde halet, andin karantin tertipi élan qilin'ghachqa, mezkur murasim bu yili intérnét arqiliq ötti.

Qazaqistanda Uyghur tilida bilim alidighan mektepler karantin tertipi weziyitide oqush yilini qandaq tamamlidi?

Shu munasiwet bilen biz almuta shehiri we almuta wilayitidiki bir qanche mekteplerning mudirlirigha muraji'et qilduq.

Panfilof nahiyesige qarashliq yarkent shehiride orunlashqan bilal nazim namidiki ottura mektepni 2011-yildin buyan bashqurup kéliwatqan shérinay hesanowa xanim radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Mektep 1993-yili qollinishqa bérilgen. Mektepte 100 ustaz ishleydu, 1084 bala bilim almaqta. Bu oqush yilini 55 bala tamamlawatidu. Ularning ichidin ikki shagirt yuqiriqi oqush orunlirining oqughuchisi. Oqughuchilarni birinchi sinipqa toplash boyiche bu yili üch sinip échilish aldida turidu. Tötinchi sinipini échishqa teyyarliniwatimiz. Élimizde pewqul'adde ehwal élan qilin'ghandin kéyin, barliq bilim bérish mehkimiliri intérnét arqiliq oqutushqa kirishti. Bizning mektipimiz 2009-2010-oqush yilidin bashlap köp tilliq oqush sistémisigha köchken idi".

Shérinay hesanowa bolupmu Uyghur tili we edebiyati penliri mu'ellimi rashidem isa'éwa, bi'ologiye mu'ellimi sajidem shawdunowa, mektepning ilmiy mudiri rustem hashimofqa oxshash ustazlarning öz ishida yaxshi körsetküchlerni namayish qilghanliqini tekitlidi.

Uyghur nahiyesining aqtam ottura mektipide oqush qazaq we Uyghur tillirida yürgüzülidighan bolup, mektepke hazir öktebir hézmaxunof rehberlik qilmaqta. Uning éytishiche, 1967-yili mektep özining tunji oqughuchilirini oqush püttürgüzgen bolup, her yili mektep püttürgüchiler her xil oqush orunlirigha oqushqa kirip, bügünkiche her sahelerde emgek qilmaqtiken.

Öktebir hézmaxunof ependi mundaq dédi: "Mektipimizde 328 oqughuchi bar. Ular bu oqush yili tötinchi charekni hazirqi korona wirusigha baghliq intérnét arqiliq oqutushqa köchti. Elwette, bashta intérnétqa baghliq bir az qiyinchiliqlar boldi. Biraq mu'ellimlerning tirishchanliqi, ata-anilarning yardimi, oqughuchilarning izdinishi arqiliq bu weziyettin utuqluq chiqtuq. Intérnét arqiliq oqutushta balilirimiz her qandaq köwrüklerge, bayqashlargha, musabiqilerge sirttin qatniship, 100din oshuq oqughuchimiz her xil derijidiki guwahnamiler, pexriy yarliqlar bilen teqdirlendi. Bu oqush yilida 95 oqughuchi barliq penlerni ela bahalar bilen püttürgini üchün teshekkürname bilen teqdirlendi. 8 Oqughuchimiz asasiy oqush kursini qizil guwahname bilen püttürüwatidu. Bir oqughuchimiz mektepni 'altun belge' bilen tamamlawatidu."

Öktebir hézmaxunof yene mektep mu'ellimlirining nahiye, wilayet da'iriside öz ish-tejribilirini namayish qilip, oqughuchilargha sapaliq bilim bériwatqanliqini, mektepning nahiye boyiche aldinqi qatarliq mektepler sépidin orun alghanliqini bildürdi.

Emgekchiqazaq nahiyesining bayséyit yézisida orunlashqan isma'il tayirof namidiki ottura mektep mudiri ilyar abduxaliq oghlining éytishiche, mektep 1911-yili rus we yerlikler mektipi bolup qurulghaniken. Andin u bashlan'ghuch mektep, yette yilliq mektep bolup, 1963-yili uninggha Uyghur xelqining munewwer perzenti isma'il tayirof nami bérilip, 1969-yili ottura mektep atalghaniken. U mundaq dédi: "Bügünki künde mektepte 1-siniptin 11-sinipqiche 615 oqughuchi, mektep aldi teyyarliq topida 46 oqughuchi, mektep yénidiki balilar baghchisida 50 gödek terbiyeliniwatidu. Ulargha 66 ustaz harmay-talmay bilim bérip kelmekte. Tajsiman wirusi waqtida bizning mektepmu intérnét arqiliq oqutushqa ötti. Bügünki künde 31 neper qiz-yigitlirimiz mektep tamamlash aldida turidu. 5 Qiz-yigit ela bahalar bilen, yeni ikki qizimiz 'altun belge' bilen tamamlawatidu. Bu biz üchün chong utuqlarning biri. Mushu utuqlargha yetküzgen ustazlargha chong alqishimni bildürmekchimen."

Almuta shehirila emes, belki jumhuriyet da'iriside eng aldinqi qatarliq mekteplerning biri atalghan abdulla rozibaqiyéf namidiki 153-mektep-gimnaziye mudiri shawket ömerofning éytishiche, mektepning tarixi ötken esirning 60-yilliridin bashlinidiken. U mektepning 1964-yili toluq sekkiz yilliq, 1967-yili toluq on yilliq bolup, 2001-yili uning gimnaziyelik derijige kötürülgenlikini hem ülgilik, ilghar mektepler qatarigha kirgenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Bizning mektep shundaqla yunésko (birleshken döletler teshkilati pen-ma'arip bashqarmisi) qatarigha kirgen mekteplerning biri hem shundaqla qazaqistan xelqi assambléyesining, bilim ministirliqining hem yawropa hemkarliq we bixeterlik teshkilatining köp tilliq bilim bérish boyiche tejribe mekteplirining biri. Tajsiman wirusining tarqilishigha bina'en biz ish sheklini özgerttuq. Tünügünki axirqi qongghuraq pa'aliyitinimu biz intérnét arqiliq ötküzüshke mejbur bolduq. Oqush yilini muweppeqiyetlik halda 1420 oqughuchi bilen tamamlawatimiz. Bilim sapasi 68 pirsentke yetti. Uning ichide 280ge yéqin elachi, 300 zerbidar oqughuchimiz mektepni püttürüwatidu. 11-Sinipini 38 uchumkar tamamlap, ularning töti 'altun belge' bilen mektepni püttürmekte."

Shawket ömerof elachi oqughuchilargha hénipaxun baratof, abdulla rozibaqiyéf, ibray altinsarin, sawut kébirof namidiki mukapatlarning karantin sewebidin yéngi oqush yilida tapshurulidighanliqini, mektepte sapaliq bilim élish üchün barliq mumkinchileklerning yaritilghanliqini tekitlidi. U yene oqughuchilar we mu'ellimlerning her xil saheler boyiche ötidighan musabiqilerde yaxshi körsetküchlerge ige bolup kéliwatqanliqini bildürdi. Hazir 110 etrapida mu'ellim ishleydighan mezkur gimnaziyede kéyinki oqush yiligha bala toplash ishliri méngiwatqan bolup, 1-sinipqa 150 balining kélishi kütülmektiken.

Igilinishiche, hazir qazaqistan boyiche 60 tin oshuq mektepte Uyghur baliliri ana tilida bilim éliwatqan bolup, ularning omumiy sani 15 mingdin ashidiken. Bu mektepler asasiy jehettin almuta shehiri we almuta wilayitide orunlashqan. Mektepler Uyghur tilida oqush qoralliri bilen teminlinip, buninggha hökümet teripidin mexsus xirajet ajritilip turidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet