Қазақистандики уйғуршунаслиқ тәтқиқатиниң тәқдири илим саһәсидикиләрни җиддий ойландурмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-02-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қазақистандики уйғуршунаслиқ тәтқиқат йиғинидин көрүнүш. 2020-Йили феврал, алмута.
Қазақистандики уйғуршунаслиқ тәтқиқат йиғинидин көрүнүш. 2020-Йили феврал, алмута.
RFA/Oyghan

Мәлумки, әйни вақитларда сабиқ оттура асия совет җумһурийәтлири, болупму қазақистан, қирғизистан вә өзбекистанда уйғурларниң қәдимий тарихи вә мәдәнийити, тили, әдәбияти, өрп-адәтлири һәққидә тәтқиқатлар үзлүксиз елип берилип, бу җәһәттә көплигән әмгәкләр нәшр қилинған иди. Буниңға әнә шу чағларда қелиплашқан бир нәччә иҗтимаий-сиясий амиллар сәвәб болған иди.

Игилинишичә, уйғурлар зич олтурақлашқан оттура асия җумһурийәтлиридә миллий мәктәпләрни, сәнәт очақлирини ечиш, җәмийәтлик тәшкилатларни қуруп, уйғурларниң мәдәнийитини тәрғиб қилиш қатарлиқ ишлар йүргүзүлгән болсиму, әмма һәр йәрдә һәр хил шәкилләрдә елип берилди һәмдә бир-биригә охшимиған нәтиҗиләрни бәрди. Шу қатарда уйғурлар һәққидики тәтқиқат, болупму уйғур классик әдәбияти бойичә илмий тәтқиқатлар һәрқайси җумһурийәтләрдә өз шараитиға көрә болди.

Мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң баш илмий хадими, профессори, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайеф әпәндиниң ейтишичә, оттура асияда, шу җүмлидин қазақистанда уйғур классик әдәбиятини тәтқиқ қилиш ишлири пәқәт 20-әсирниң иккинчи йеримидин башланған икән.

У мундақ деди: «буниң асасий сәвәби ана диярдин бир түркүм уйғур классик әдәбиятидин хәвири бар кишиләр аримизға келип қошулди. Классик әдәбиятимизни тәтқиқ қилиш бойичә икки чоң мәркәз бәрпа болди. Биринчиси, өзбекистандики алимлиримизниң әҗри билән мәйданға кәлди. Иккинчиси, қазақистанда уйғуршунаслиқ институтиниң ечилишиға бағлиқ болди.»

Алимҗан һәмрайефниң пикричә, қазақистан пәнләр академийәсиниң уйғуршунаслиқ институти уйғур классик әдәбияти бойичә көплигән тәтқиқатларни елип барған вә елан қилған икән.

«Классик әдәбиятимизни тәтқиқ қилиш бойичә әң чоң мутәхәссислиримизниң бири мәрһум савут моллавудоф рәһбәрликидә көплигән ишлар әмәлгә ашурулди, дәрсликләр йезилди. Омумән, классик әдәбиятимизни тәтқиқ қилиш уйғур шеирийитини тәтқиқ қилишқа қошумчә болуп давам қилди. Йоқ қилинип кәткән шәрқ усулидики поезийә қайтидин тирилди. Бу саһәдә алим мурат һәмрайефниңму әмгәклирини атап өтмисәк болмайду. Бу саһәдә батур әршидинофму бир түркүм тәтқиқатлирини елан қилди.»

Игилишимизчә, 1986-йили қазақистан пәнләр академийәсидә қурулған уйғуршунаслиқ институти 1996-йили йепилған. Бу орун шәрқшунаслиқ институти тәркибидә уйғуршунаслиқ мәркизи болуп қайта тәшкилләнгән иди. Бу җәрянда көплигән уйғуршунас алимларниң башқа саһәләргә кетиш әһвали йүз берип, вақитниң өтүши билән мәркәздики алимларниң сепи қисқирап кәтти.

Алимҗан һәмрайеф сөзини давам қилип, йәнә мундақ деди: «бүгүнки күндә әһвалимиз яхши әмәс. Классик әдәбиятимиз билән шуғуллиниватқан вә бурунқи әнәниләрни давамлаштуруватқан алимлиримиз йоқниң орнида. Уйғуршунаслиқ мәркизиму һалсирап кәтти.»

Абай намидики қазақ миллий педагогика университетиниң оқутқучиси, әдәбиятшунас, кандидат-доктор шаирәм баратова ханимниң ейтишичә, уйғуршунаслиқ илиминиң башқиму саһәлиригә охшаш әдәбиятшунаслиқ бойичә тәтқиқатлар өткән әсирниң 70-йиллиридин кейин җушқун тәрәққий әткән икән. Буниңға 1946-йили қазақистан пәнләр академийәсиниң тарих, археология вә етнографийә институти тәркибидә уйғур-туңган бөлүминиң ечилиши земин болғанкән.

Шаирәм баратова мундақ деди: «һәқиқәтни ейтқанда, 1960-йиллиридин башлап уйғур әдәбияти, шу җүмлидин классик әдәбият саһәсидә бир түркүм алимлиримиз ишлиди. Болупму мурат һәмрайеф, савут моллавудоф, батур әршидиноф, йүсүпбәк мухли қатарлиқ тәҗрибилик алимлар билән бир қатарда әбәйдуллам сәйдуллайеф, дилшат рәйһаноф қатарлиқ яш тәтқиқатчилар әдәбиятимизға аит қол язмиларни елан қилиш һәм уларни тәтқиқ қилиш ишлирини үзлүксиз елип барған иди. Уйғуршунаслиқ институти һөкүм сүргән он йилниң ичидә болупму москва, лениңрад, йәни һазирқи санкт-петербург, ташкәнт шәһәрлиридики кутупханиларда сақлиниватқан қол язмиларни тәтқиқ қилиш бойичә көп ишлар қилинди.»

Шаирәм баратованиң дейишичә, уйғур классик әдәбиятини тәтқиқ қилиш ишлириниң үнүмлүк елип берилишиға болупму мәзкур институттики әдәбият вә сәнәт һәм мәнбәшунаслиқ бөлүмлириниң паалийити вә башқа амилларму сәвәб болған икән. У йәнә мундақ деди: «әлвәттә, институтта бу саһә бойичә қолға кәлтүрүлгән утуқларни тарихий вәтинимиздә әнә шу саһә бойичә елип берилған тәтқиқатларсиз тәсәввур қилишқа болмайду. Чүнки бизниң көплигән алимлиримиз у яқтики кәсипдашлириниң ярдәмлири, шундақла шәхсий бериш-келишләр түпәйли көплигән мәнбәләрни тапти һәм шулар асасида илмий лайиһәләрни елип барди. У чағларда өзбекистан пәнләр академийәсиниң шәрқшунаслиқ институти вә қолязмилар институтида уйғурларға мунасивәтлик көплигән қолязмилар сақлинивататти. Бизгә әнә шу мәнбәләр билән ишләләйдиған мутәхәссисләр һавадәк лазим иди. Лекин 1996-йили уйғуршунаслиқ институтиниң йепилиши билән буларниң барлиқи тохтап қалди.»

Шаирәм баратова өзиниң алим болуп йетилишидә мурат һәмрайеф, савут моллавудәоф, батур әршидиноф қатарлиқ алимларниң асаслиқ рол ойниғанлиқини алаһидә тәкитлиди. У йәнә өзиниң бир нәччә йил уйғуршунаслиқ мәркизидә ишлигән болсиму, кейинки йиллири пәйда болған бәзи қийинчилиқлар сәвәбидин бу илим дәргаһидин кетишкә мәҗбур болғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт