Qazaqistandiki Uyghurshunasliq tetqiqatining teqdiri ilim sahesidikilerni jiddiy oylandurmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-02-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistandiki Uyghurshunasliq tetqiqat yighinidin körünüsh. 2020-Yili féwral, almuta.
Qazaqistandiki Uyghurshunasliq tetqiqat yighinidin körünüsh. 2020-Yili féwral, almuta.
RFA/Oyghan

Melumki, eyni waqitlarda sabiq ottura asiya sowét jumhuriyetliri, bolupmu qazaqistan, qirghizistan we özbékistanda Uyghurlarning qedimiy tarixi we medeniyiti, tili, edebiyati, örp-adetliri heqqide tetqiqatlar üzlüksiz élip bérilip, bu jehette köpligen emgekler neshr qilin'ghan idi. Buninggha ene shu chaghlarda qéliplashqan bir nechche ijtima'iy-siyasiy amillar seweb bolghan idi.

Igilinishiche, Uyghurlar zich olturaqlashqan ottura asiya jumhuriyetliride milliy mekteplerni, sen'et ochaqlirini échish, jem'iyetlik teshkilatlarni qurup, Uyghurlarning medeniyitini terghib qilish qatarliq ishlar yürgüzülgen bolsimu, emma her yerde her xil shekillerde élip bérildi hemde bir-birige oxshimighan netijilerni berdi. Shu qatarda Uyghurlar heqqidiki tetqiqat, bolupmu Uyghur klassik edebiyati boyiche ilmiy tetqiqatlar herqaysi jumhuriyetlerde öz shara'itigha köre boldi.

Muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining bash ilmiy xadimi, proféssori, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéf ependining éytishiche, ottura asiyada, shu jümlidin qazaqistanda Uyghur klassik edebiyatini tetqiq qilish ishliri peqet 20-esirning ikkinchi yérimidin bashlan'ghan iken.

U mundaq dédi: "Buning asasiy sewebi ana diyardin bir türküm Uyghur klassik edebiyatidin xewiri bar kishiler arimizgha kélip qoshuldi. Klassik edebiyatimizni tetqiq qilish boyiche ikki chong merkez berpa boldi. Birinchisi, özbékistandiki alimlirimizning ejri bilen meydan'gha keldi. Ikkinchisi, qazaqistanda Uyghurshunasliq institutining échilishigha baghliq boldi."

Alimjan hemrayéfning pikriche, qazaqistan penler akadémiyesining Uyghurshunasliq instituti Uyghur klassik edebiyati boyiche köpligen tetqiqatlarni élip barghan we élan qilghan iken.

"Klassik edebiyatimizni tetqiq qilish boyiche eng chong mutexessislirimizning biri merhum sawut mollawudof rehberlikide köpligen ishlar emelge ashuruldi, derslikler yézildi. Omumen, klassik edebiyatimizni tetqiq qilish Uyghur shé'iriyitini tetqiq qilishqa qoshumche bolup dawam qildi. Yoq qilinip ketken sherq usulidiki poéziye qaytidin tirildi. Bu sahede alim murat hemrayéfningmu emgeklirini atap ötmisek bolmaydu. Bu sahede batur ershidinofmu bir türküm tetqiqatlirini élan qildi."

Igilishimizche, 1986-yili qazaqistan penler akadémiyeside qurulghan Uyghurshunasliq instituti 1996-yili yépilghan. Bu orun sherqshunasliq instituti terkibide Uyghurshunasliq merkizi bolup qayta teshkillen'gen idi. Bu jeryanda köpligen Uyghurshunas alimlarning bashqa sahelerge kétish ehwali yüz bérip, waqitning ötüshi bilen merkezdiki alimlarning sépi qisqirap ketti.

Alimjan hemrayéf sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: "Bügünki künde ehwalimiz yaxshi emes. Klassik edebiyatimiz bilen shughulliniwatqan we burunqi en'enilerni dawamlashturuwatqan alimlirimiz yoqning ornida. Uyghurshunasliq merkizimu halsirap ketti."

Abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi, edebiyatshunas, kandidat-doktor sha'irem baratowa xanimning éytishiche, Uyghurshunasliq ilimining bashqimu sahelirige oxshash edebiyatshunasliq boyiche tetqiqatlar ötken esirning 70-yilliridin kéyin jushqun tereqqiy etken iken. Buninggha 1946-yili qazaqistan penler akadémiyesining tarix, arxéologiya we étnografiye instituti terkibide Uyghur-tunggan bölümining échilishi zémin bolghanken.

Sha'irem baratowa mundaq dédi: "Heqiqetni éytqanda, 1960-yilliridin bashlap Uyghur edebiyati, shu jümlidin klassik edebiyat saheside bir türküm alimlirimiz ishlidi. Bolupmu murat hemrayéf, sawut mollawudof, batur ershidinof, yüsüpbek muxli qatarliq tejribilik alimlar bilen bir qatarda ebeydullam seydullayéf, dilshat reyhanof qatarliq yash tetqiqatchilar edebiyatimizgha a'it qol yazmilarni élan qilish hem ularni tetqiq qilish ishlirini üzlüksiz élip barghan idi. Uyghurshunasliq instituti höküm sürgen on yilning ichide bolupmu moskwa, léningrad, yeni hazirqi sankt-pétérburg, tashkent sheherliridiki kutupxanilarda saqliniwatqan qol yazmilarni tetqiq qilish boyiche köp ishlar qilindi."

Sha'irem baratowaning déyishiche, Uyghur klassik edebiyatini tetqiq qilish ishlirining ünümlük élip bérilishigha bolupmu mezkur instituttiki edebiyat we sen'et hem menbeshunasliq bölümlirining pa'aliyiti we bashqa amillarmu seweb bolghan iken. U yene mundaq dédi: "Elwette, institutta bu sahe boyiche qolgha keltürülgen utuqlarni tarixiy wetinimizde ene shu sahe boyiche élip bérilghan tetqiqatlarsiz tesewwur qilishqa bolmaydu. Chünki bizning köpligen alimlirimiz u yaqtiki kesipdashlirining yardemliri, shundaqla shexsiy bérish-kélishler tüpeyli köpligen menbelerni tapti hem shular asasida ilmiy layihelerni élip bardi. U chaghlarda özbékistan penler akadémiyesining sherqshunasliq instituti we qolyazmilar institutida Uyghurlargha munasiwetlik köpligen qolyazmilar saqliniwatatti. Bizge ene shu menbeler bilen ishleleydighan mutexessisler hawadek lazim idi. Lékin 1996-yili Uyghurshunasliq institutining yépilishi bilen bularning barliqi toxtap qaldi."

Sha'irem baratowa özining alim bolup yétilishide murat hemrayéf, sawut mollawude'of, batur ershidinof qatarliq alimlarning asasliq rol oynighanliqini alahide tekitlidi. U yene özining bir nechche yil Uyghurshunasliq merkizide ishligen bolsimu, kéyinki yilliri peyda bolghan bezi qiyinchiliqlar sewebidin bu ilim dergahidin kétishke mejbur bolghanliqini bildürdi.

Toluq bet