Qazaqistan Uyghurliri milletperwer erbablirini xatirileshni en'enige aylandurdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-02-17
Share
Qazaqistan Uyghurliri milletperwer erbablirini xatirileshni en'enige aylandurdi Qazaqistandiki jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi qarmiqida qurulghan yigitbashliri kéngishining tunji re'isi abduréshit mexsutof ependi. (Waqti we orni éniq emes)
RFA/Oyghan

Bügünki künlerde Uyghur rayonida yashawatqan Uyghurlar we shundaqla bashqimu türkiy-musulman milletlirige qarita xitay hökümiti teripidin basturush siyasitining barghanséri esheddiyliship, ularning öz wetinide erkin yashash, ana tilini söyüsh, milliy en'enilirini saqlash, diniy étiqad erkinliklirini qoghdashqa oxshash pa'aliyetlirining chekliniwatqanliqi xelq'ara miqyasda tekitliniwatqan peytte qazaqistan Uyghurliri öz milliy kimlikini saqlash, xelqi üchün xizmet qilghan shexslirini yad étish heriketlirini élip bériwatmaqta.

Yéqinda almuta shehirining "Dilnaz" réstoranigha jem bolghan Uyghurlar jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi qarmiqida qurulghan yigitbashliri kéngishining tunji re'isi abduréshit mexsutofning 70 yilliq tewellutini xatirilesh kéchiliki ötküzdi. Uningda sözge chiqqan jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining re'isi shahimerdan nurumof, siyasetshunas qehriman ghojamberdi, sha'ir abdughopur qutluqof, yurt-jama'etchilik aktipliri merhumning Uyghurlarning medeniy ishlirida atqurghan xizmetlirini yuqiri bahalidi. Jumhuriyetlik yigit bashliri kéngishining hazirqi re'isi yarmuhemmet kibirof teripidin uyushturulghan mezkur murasimda eyni waqitlarda abduréshit mexsutof bashqurghan yigit bashlirining Uyghur mekteplirige bala toplash, Uyghur tilidiki gézit mushterilirining sanini köpeytish, Uyghur tiyatirigha tamashibinlarni jelp qilish, milliy örp-adetlerni terghib qilish, yashlarni milliy rohta terbiyelesh, ziyaliylarni maddiy we meniwi qollash we bashqimu ishliri heqqide oy-pikirler éytildi. Bu pa'aliyette yene Uyghur élidiki weziyetmu eske élindi.

Merhumning bir tughqan akisi, ataqliq sha'ir abduxaliq maxmudof ependining éytishiche, abduréshit mexsutof a'ilidiki besh oghulning eng kenjisi bolup, u kichikidinla heriketchan, ademlerge nisbeten méhriban, tirishchan bolup öskeniken. U yash waqitliridila özi turuwatqan mehellide yurtni teshkillep, yigit béshi süpitide Uyghurlar arisida milliy qedriyetlerni terghib qilish ishlirida közge chüshken. Jama'et erbabi abduréshit mexsutof 2018-yili éghir késeldin kéyin wapat bolghan.

U mundaq dédi: "Abduréshitning manga yaqidighan bir yéri u pütün qabiliyitini milletke serp qildi. 80-Yillardin bashlap özining tapqinini el-yurtigha, mohtajlargha serp qilip, yardem bérishni yaxshi köridighan. 80-Yillarni axiri 90-yillarning bashlirida bizning chong yazghuchimiz mesimjan zulpiqarof Uyghur meshrepliri toghriliq sénariye yéziptiken, shuni léntigha alimiz dep, uninggha jay izdigende abduréshit ikki éghiz öyini issitip, teyyarlap bergen. Abduréshitlar u yaqtin bashlan'ghuch sinipni tügitip chiqti. Weten dégen her qandaq ademning eng asasiy ghayisi, hayati, pa'aliyiti ene shu weten bilen baghlinishliq. Abduréshitmu weten üchün xizmet qildi. Mushu yerde sowét hakimiyiti aghdurulghandin kéyin her bir millet öz teshkilatlirini qurdi. Shu chaghda abduréshitlarmu yardimini qildi. Hetta türkiyede Uyghurlarning yighini bolghanda, qatnashti, qolidin kelgen yardimini qildi. Uning birla oyi wetinining azad bolushini chong arzu qildi."

Abduxaliq maxmudofning éytishiche, abduréshit mexsutof hayat waqtida qazaqistanda tebi'iy apet yüz bergen jaylargha maddiy yardem körsitish, Uyghur élidin kelgen sen'etkarlarni, ziyaliylarni qollash ishlirighimu rehberlik qilghanken. Abduxaliq maxmudof 2019-yili "We derixa" namliq kitab neshr qilip, uningda merhum heqqide köpligen xatirilerni élan qilghanken.

Igilishimizche, abduréshit mexsütof qazaqistan we qirghizistan Uyghurliri otturisidiki medeniy alaqilerni ornitishqa hem rawajlandurushqa köp hesse qoshqaniken. Bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qirghizistanning bishkek shehiride yashawatqan yurt aktiplirining biri, uzun waqit bash yigit béshi bolup ishligen ömerjan hemrayéf ependi mundaq dédi: "Aldimizda jiq meqsetler bar idi ikki döletning otturisida birliship qilidighan. Shu yaqtin kitablarni élip kélip, hetta oshta Uyghur mekteplirini achsaq dégen. U yardem qilimen dégen idi. Bizde mu'ellimler kem. Mushu yerde kadir teyyarlap berse ya bolmisa, mushu yaqqa kelse. Biz ma'ashini tölep bersek dégen meqset bar idi. Abduréshit bishkek jama'itige, xelqige köp hesse qoshti. Uninggha köz yummaymiz."

Jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi qarmiqidiki yigitbashliri kéngishining re'isi yarmuhemmet kibirof ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Biz, Uyghurlar, tériqtek dunyagha chéchilip kettuq. Egerde wetinimizde tinchliq bolghan bolsa, mundaq tarqimas iduq. Bizmu, qazaqistandiki Uyghurlar wetendiki ishlardin xewer élip turuwatimiz, köyünimiz. Bizmu yighlaymiz. Türkiyediki qérindashlirimizdinmu nahayiti ensirigeniduq. Hazir yaxshi xewerler kéliwatidu. Amérika, yawropalardimu aldinqi qatarliq inilirimiz, qérindashlirimiz nahayiti chong ishlarni qiliwatidu."

Qazaqistan Uyghurliri öz millitidin yétiship chiqip uning medeniyiti, ma'aripi, edebiyati, sen'iti, ilim-peni we bashqa ishlirigha hesse qoshqan meshhur namayendilirini da'im xatirilep turmaqta. Téxi yéqindila ular ottura asiya Uyghur medeniyiti tereqqiyati, 12 muqamning qoghdilishi üchün hesse qoshqan dölet erbabi merhum xélem xudaberiyéfni, ataqliq alim, Uyghur edebiyati we medeniyiti tetqiqatida zor netije qazinip, uni pütün sabiq sowét ittipaqi jumhuriyetlirige tonushturushqa hesse qoshqan ataqliq alim merhum murat hemrayéfni xatirilep ilmiy muhakime yighini achqanidi. Uning aldida bolsa meshhur alim ghojaxmet sedwaqosofni xatirilgenidi.

Qazaqistan Uyghurliri yene Uyghur diyarida ötken meshhur namayendilernimu xatirileshke ehmiyet bérip kelmekte.

Filologiye penlirining kandidat doktori shemshidin ayupof bu heqte mundaq dédi: "Elwette, biz héch qachan tarixiy wetinimizdiki büyük namayendilirimizni untumasliqimiz kérek, chünki bizning tilimizning, medeniyitimizning, sen'itimizning, edebiyatimizning tomuri shu yerde. Qazaqistan Uyghurlirining öz waqtida mexmut qeshqiri, yüsüp xas hajip, exmet yükneki, bilal nazim, qatarliq ulugh mutepekkurlirimizning, exmetjan qasimigha oxshash dölet erbablirimizning tewellutlirigha béghishlan'ghan her xil pa'aliyetlerni ötküzüp kelgenliki hemmige melum. Buningdin tashqiri, abduxaliq Uyghur, abduqadir damollam, téyipjan iliyéf, turghan almas, abduréhim ötkür we bashqimu köpligen namayendilirimizni xatirilesh süpitide ularning emgeklirini neshr qilish ishlirighimu alahide ehmiyet bériliwatidu. Rast, hazir chégraning u yéqida ene shundaq namayendilirimizni xatirilesh mumkinchiliki yoq bir waqitta bizning ularni eslep, hörmitimizni bildürüsh aliy insaniy burchimiz, dep oylaymen."

Igilishimizche, qazaqistanda naresmiy melumatlar boyiche 500 ming etrapida Uyghur yashaydiken. Uyghurlar asasliqi, almuta wilayitige we almuta shehiri hem etrapidiki yézilargha merkezleshken. Yene köp sandiki Uyghurlar qirghizistan, özbékistan jumhuriyetliride yashaydu. Lékin Uyghur ma'aripi, neshriyati, tiyatiri we bashqilar yaxshi saqlan'ghan jumhuriyet qazaqistandur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet