Qazaqistanda Uyghur yashliri ana tilda bilim élishning ewzellikini emeliyette delillimekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022-02-28
Share
Qazaqistanda Uyghur yashliri ana tilda bilim élishning ewzellikini emeliyette delillimekte Uyghur qizi shahnaze héytjanowa birleshken döletler teshkilatining merkiziy asiyadiki agéntliqida mukapat tapshurup alghan körünüsh. 2022-Yili féwral, almuta.
RFA/Oyghan

Melumki, Uyghur élidin qalsa, hazir Uyghurlar eng köp olturaqlashqan we Uyghurlar öz tili, milliy ma'aripi, metbu'ati, medeniyiti hem edebiyatini mukemmel saqlap kéliwatqan memliket qazaqistandur. Bu memlikette yashawatqan Uyghurlar özlirining milliy qedriyetlirini saqlap qélishqa tiriship, bu yönilishte emeliy we jiddiy pa'aliyetlerni yürgüzüp kelmekte. Bolupmu öz perzentlirini ana tilida oqutushqa alahide köngül bölüp, ularning bashqimu milletlerning perzentlirige oxshash her sahelerde xizmet qilishigha imkaniyetler yaritip kelgenidi. Hazir memliketning eng aldinqi qatarliq aliy mektepliride bilim éliwatqan Uyghur qiz-yigitliri köptur. Ular mana shu imkaniyetlerni paydilan'ghan halda, oqushta we jem'iyetlik ishlarda alahide pa'aliyetchanliq körsitip, zor utuqlargha érishmekte hem shuning arqiliq ana tilida bilim élishning ewzellikini emeliyette delillep kelmekte.

6-Nöwetlik xelq'ara bilim ilmiy tetqiqat yighinida istanbul uniwérsitétining doktoranti dilarem ayupowa léksiye sözlimekte. 2021-Yili dékabir, enqere, türkiye.
6-Nöwetlik xelq'ara bilim ilmiy tetqiqat yighinida istanbul uniwérsitétining doktoranti dilarem ayupowa léksiye sözlimekte. 2021-Yili dékabir, enqere, türkiye.
RFA/Oyghan

Yéqinda ijtima'iy taratqularda Uyghur qizi shaxnoza héytjanowaning birleshken döletler teshkilatining merkiziy asiyadiki agéntliqining wekili xans fridrixning qolidin mukapat alghanliqi toghriliq xewer tarqilip, bu Uyghur jama'etchiliki arisida zor inkasqa ige bolghanidi.

Biz almuta shehiride turup oquwatqan shaxnoza héytjanowa bilen alaqiliship, özining aliy mekteptiki utuqliri heqqide sözlep bérishni iltimas qilghinimizda, u ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Oqughuchiliq ömrüm birinchi kündila qiziq bashlan'ghan. Birinchi kursni ela bahalar bilen tamamlashtin bashqa aktip oqughuchilar birleshmisige qétilip, uniwérsitétining qobul qilish komissiyeside ishlidim. Ikkinchi kursta nahayiti köp musabiqilerge qatnashtim. Chongliridin “Insan heqlirini qoghdash küni musabiqisi” we bashqilarning hemmiside dégüdek ilgiriki orunlargha érishtim. 3-Kursning béshida tunji prézidéntning pulluq mukapat igisi ataldim. Bügünki kündiki eng chong utuqumning biri birleshken döletler teshkilati teripidin uyushturulghan musapirlar ishliri boyiche musabiqide 3-orun'gha érishishim boldi. Musabiqe merkiziy asiya memliketliri arisida ötken idi”.

Igilishimizche, mezkur musabiqini birleshken döletler teshkilatining merkiziy asiyadiki musapirlar ishliri agéntliqi, qazaqistanning el-farabi namidiki qazaq dölet milliy uniwérsitéti we merkiziy asiya dölet tewelikisizliqlar tori birlikte ötküzgen. Musabiqe mawzusi “1961-Yilidiki ‛dölet tewelikisizliqni qisqartish xelq'ara shertnamisi‚ning ehmiyiti” dep atalghan. Uninggha qazaqistan, qirghizistan, özbékistan, tajikistan we türkmenistanning ottura mektep we aliy mektep oqughuchiliri ishtirak qilghan. Musabiqe sherti boyiche mektep oqughuchiliri 1000 sözlük hékaye, aliy mektep oqughuchiliri bolsa, 6000 sözlük tetqiqat yézip tapshurghan. Musabiqe qatnashquchilirining biri shaxnoza héytjanowa özining in'gliz tilida orundighan “Dölet tewelikisizliqning qayta tiklinishi: hoquq bixeterliki, ijtima'iy-iqtisadiy hoquq, yéngilan'ghan qararlar” dep atalghan ilmiy tetqiqati yuqiri bahalinip, 3-orun'gha érishken.

6-Nöwetlik xelq'ara bilim ilmiy tetqiqat yighinida istanbul uniwérsitétining doktoranti dilarem ayupowa 3-derijilik mukapatqa érishti. 2021-Yili dékabir, enqere, türkiye.
6-Nöwetlik xelq'ara bilim ilmiy tetqiqat yighinida istanbul uniwérsitétining doktoranti dilarem ayupowa 3-derijilik mukapatqa érishti. 2021-Yili dékabir, enqere, türkiye.
RFA/Oyghan

Shaxnoza héytjanowa yene mundaq dédi: “Men 11 yil boyi ana tilim Uyghur tilida bilim élip, qazaq, rus we in'gliz tillirini mukemmelleshtürdüm. Yuqiriqi siniplargha kelgende ilmiy ishlar bilen shughullinishqa bashlidim. Musabiqilerge rayonshunasliq, Uyghur tili we tarix penliri boyiche qatnashqan idim. Uningdin bashqa méning ilmiy ishlirim qahharof namidiki yash talantliqlar musabiqisidimu orun alghan. Men Uyghur mektipini tamamlap, bügünki künde qazaq, rus, in'gliz we türk tillirini mukemmel igilidim. Yéqinda aliy mektep oqughuchilirining ilmiy ishlar mukapati we birleshken döletler teshkilatining musabiqilirige qatnashmaqchimen”.

Shaxnoza héytjanowa saghadiyéf namidiki xelq'ara tijaret uniwérsitéti xelq'ara fakultétining oqughuchisi hem hazir shu aliy mektepning eng ülgilik oqughuchilirining biri süpitide tonulmaqta. U kichikidin edebiyatqa qiziqip, her xil derijidiki shé'iriyet musabiqilirige qatnashqan we mukapatliq orunlargha sazawer bolghan. Uning eserliri jumhuriyetlik “Uyghur awazi” géziti we “Ghunche” zhurnallirida élan qilin'ghan.

Igilishimizche, ottura mektepni ana tilida tamamlap, xelq'ara mukapatlargha érishken hemde qazaqistanliq Uyghurlarni qattiq tewretken Uyghur qizlirining yene biri dilerem ayupowa bolup, u hazir türkiyening istanbul uniwérsitétining doktoranti. Dilerem ayupowa ötken yilning axirida türkiye paytexti enqere shehiride chet'eldiki türkler we qérindash milletler birliki teshkilati bilen istanbul penler akadémiyesi uyushturghan 6-nöwetlik xelq'ara bilim we ilmiy tetqiqat musabiqiside 3-derijilik mukapatqa irishkenidi.

Dilerem ayupowa qatnashqan ijtima'iy penler boyiche bilim musabiqisige 36 dölettin we shundaqla türkiyening 49 aliy mektipidin bolup, jem'iy 107 tetqiqatchining ilmiy emgekliri qatnashturulghanidi. Xelq'arada tonulghan alimlar we tetqiqatchilardin ibaret qazilar topining qararigha bina'en dilerem ayupowa 3-orun'gha ériship, diplom we soghan bilen mukapatlan'ghan.

Dilerem ayupowa ziyaritimizni qobul qilip, özining ana tili toghriliq oyliri we bügünki künde yürgüzüwatqan tetqiqatlirining mezmuni bilen tonushturup, mundaq dédi: “Men mektep bosughisini atlighandin béri sawatimning ana tilida échilghinigha hergiz pushayman qilmidim hem qilmaymen. Anamning aq süti bilen bérilgen ana tilimda sözlesh méning a'ile terbiyemdin manga singdürülgen bolsimu, deslepki qelimimni ana tilimda tewritish, xilmu-xil ijtima'iy we tebi'iy penlerni mushu tilda oqup öginish méning üchün chong bir hayajan idi. Mana shu oqush jeryanida matématika, qazaq we Uyghur tilliridin türlük musabiqilerge qatnishattim. Mektepni aliy bahalargha tamamlap, Uyghur tili boyiche qatnashqan musabiqe netijiside men ‛ürkér‚ mukapatigha sazawer boldum. 2013-Yili el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitéti sherqshunasliq fakultéti türkshunasliq bölümige hökümet xirajitige oqushqa kirdim”.

Dilerem ayupowa her qandaq bir yashning öz élige, öz xelqige qandaq qilip payda keltürüsh üstide jiddiy oylinish lazimliqini, özining bar bilimini, küch-gheyritini, hayatini xelqqe xizmet qilish oxshash ulugh ishqa serp qilish kéreklikini bildürdi.

U yene bügünki künde pütkül Uyghur xelqi aldida birinchi nöwette öz ana tilini, milliy ma'aripini saqlap qélish oxshashqa ulugh wezipining turghanliqini, qazaqistandiki Uyghur milliy ma'aripining kélechikidin qattiq endishe qilidighanliqini bildürüp, undaq dédi: “Ata-anilarning balilirining Uyghur mektipige bérishi üchün ma'arip janköyerliri, jama'etchilik wekilliri, yigit bashliri, hetta mu'ellimler her yili harmay-talmay yézimu-yéza öymu-öy arilap, teshwiqat ishlirini yürgüzüp kéliwatidu. Méningche bolsa, bu bir échinarliq körünüsh. Némishqa biz balilirimizni öz ixtiyarimiz we eng muhimi kélechekke dégen ishench bilen shu ana mekteplirimizge yétilep kelmeymiz. Ata-anilar mushundaq natoghra heriketler bilen balilirini ana tilini bilish, bu tilda bilim élish hoquqidin ayrip, ulargha eng chong xiyanetni qilghan boluwatidu. Kélechikimizdin guman qilishni qoyushimiz kérek. Milliylikni saqlap qélishqa hazir imkaniyetler yaritiliwatidu. Balilirimizning kélechikige palta chapmasliqimiz kérek. Uyghur tilidiki mekteplerde shara'it yoq, ya kélechiki yoq déyish bu, méningche, bir bahane. Eger oquymen, tirishimen dégen bala bolsa, u shara'itqimu qarimaydu. Belkim mushu qisqa bir söhbet kimdur birlirining yürikige yétip, ana tilimiz, tariximiz, kélechikimiz heqqide chongqurraq oylinishigha sewebchi bolar dep ümidlinimen”.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tonulghan zhurnalist aznat talipof ependi mundaq dédi: “Qazaqistan teweside dölet we jem'iyet erbabi abdulla rozibaqiyéf asasini salghan milliy ma'aripimiz mewjut. Ochuq éytish kérek, ana tilliq bilim dergahlirini tamamlighanlar arisidin öz sahesining yétük mutexessisliri, köpligen alimlar, yazghuchi-sha'irlar, jem'iyet erbabliri yétilip chiqti. Milliy mekteplirimizning tülekliri dilerem ayupowa we shaxnoza héytjanowaning qolgha keltürgen utuqliri ana tilida telim-terbiye alghan qaraközlirimizningmu bilim jehettin riqabetke chüsheleydighanliqini delillidi. Lékin shundaqtimu bizde ma'aripimizgha a'it oylinidighan mesililer az emes. Birinchi nöwette bu ana tilliq mekteplirimizni, siniplirimizni saqlap qélish. Yeni ana tilimizda oquwatqan balilirimizning sani qisqirip kétishige oxshash milliy mekteplirimizning istiqbaligha tesir yetküzidighan seweblerning aldini élish. Chünki milliy ma'aripimiz chirighi öchse, mewjudatliqimizmu pütünley toxtaydu dégen söz. Shunga hazir ayrim milletperwer insanlirimiz shu yönilishte toxtimay heriket qiliwatidu”.

Igilishimizche, sowét dewride qazaqistandiki Uyghur tilliq mekteplerde bilim éliwatqan balilar sani 30 minggha yetken bolsimu, emma qazaqistan musteqilliq alghandin kéyin ularning sani 15 minggha qisqirip ketken. Shu munasiwet bilen ayrim meripetchiler, jem'iyetlik birleshmiler weziyetni éniqlash, uning seweblirini bilish meqsitide heriket qilip kelgenidi hem hazirmu bu yönilishte bezi ishlar élip bérilmaqta. Ötken yili jumhuriyetlik “Uyghur awazi” gézitide köpligen tirishchanliqlarning arqisida ana tilida oquwatqan Uyghur baliliri sanining qisqirip kétish ehwalining toxtighanliqi otturigha qoyulghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet