Qazaqistan Uyghur ziyaliyliri: xitayning ottura asiyadiki Uyghurlarni “Xitay muhajirliri” déyishi külkilik we gherezliktur

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2024.03.20
Qazaqistan Uyghurliri “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning 13 yilliqini xatirilidi Dunya Uyghur qurultiyining bash meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi “5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh murasimida sözlimekte. 2022-Yili 3-iyul, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Xitay kompartiyesi hökümitining teshwiqatlirida bashqa döletlerge yerleshken hetta alliqachan xitay girazhdanliqidin waz kéchip, bashqa dölet puqraliqigha ötüp bolghan herqandaq bir xitayning “Xitay puqrasi” yaki “Xitay muhajiri” dep atilishini, chet ellerde olturaqliship bolghan xitaylar xitay kompartiyesining birliksep xizmitidiki siyasiy atalghusi dep atap, üzlüksiz tenqid we ret qilip kelgenidi.

Uni halbuki yéqinqi yillardiki xitay teshwiqatlirida, xitay milliti bilen qilche ortaqliqi bolmighan chet ellerdiki Uyghur, qazaq we bashqilarningmu “Xitay puqrasi” yaki “Xitay muhajiri” dep teshwiq qilinishi diqqet qozghimaqta. Uyghur diyaridiki muhajirlar xizmiti xadimi li déxu'a teripidin yézilip, 2013-yili 11-ayda neshr qilin'ghan “Chet ellerge köchken shinjangliqlar” namliq kitabta 19-esirde, yeni manju istélasi dewride ottura asiyadiki qérindashliri yénigha köchken Uyghurlarmu atalmish “Xitay muhajirliri” dep teriplen'gen. Aridin 11 yil ötkende yeni xitayning “Xitay xewerliri tori” ning 2024-yili 3-ayning 14-künidiki sanida mezkur kitab heqqide bir tesirat maqalisi élan qilin'ghan bolup, maqalide mezkur kitabta tilgha élin'ghan mezmunlar qaytidin teshwiq qilinip bazargha sélin'ghan.

Maqalide 19-esirde ottura asiya döletlirige köchmen bolghan Uyghurlarning bügünki ewladliriningmu yenila atalmish “Xitay muhajiri” hésablinidighanliqi tekitlinip mundaq déyilgen. “Aridin yüz yil ötüp ketti. Sewebi néme bolushidin qet'iynezer, shinjangdin chet ellerge köchüp ketken köchmenlerning ewladliri yenila xitay we shinjang bilen bolghan eslime we baghlinishini saqlap kelmekte. Shinjangdin kelgen junggoluq muhajirlar, dunyaning herqaysi jaylirida, bolupmu ottura asiyada yashaydu. Ular aktipliq bilen yerlik jem'iyetke singmekte. Ular chet elde, emma wetinige köngül bölidu. Ular aktipliq bilen xitay medeniyitini tarqitidu we medeniyet almashturush, iqtisad we soda almashturushni kéngeytishke aktip töhpe qoshidu. Ular döletler otturisidiki dostluqning köwrüki we ulinishi bolup qaldi”.

Mezkur maqalide yene chet ellerdiki atalmish “Xitay muhajirliri” atalghusi sherhlen'gen bolup, “‛xu'arén‚, yeni xitayliq, dégenlik noqul xen milliti dégenlik emes, xitayliqning menisi xitaydiki köp milletlik terkib menisini béridu, u belki xitaydiki barliq milletlerning ortaq nami” dégen ibariler uchraydu.

Xitay teshwiqatliridiki yuqiriqi sepsetiler, 19-esirning bashliridin buyan her xil sewebler bilen hazirqi ottura asiya jumhuriyetlirige köchken Uyghurlarning kéyinki ewladliri bolghan Uyghur mutexessisliri we siyasiy pa'aliyetchilirining qattiq inkasini qozghidi.

Qazaqistandiki “Yawro-asiya Uyghur akadémiyesi” ning mudiri, piroféssor alimjan tiliwaldi ependining qarishiche, ottura asiyadiki Uyghurlar, Uyghurlarning xas medeniyet alahidilikige warisliq qilghan bolup, xitay hökümet teshwiqatlirida, xitay milliti we medeniyiti bilen héchqandaq étnik baghlinishi bolmighan Uyghurlarning atalmish “Xitay muhajiri” dep teriplinishini héchqandaq tarixi we ilmiy asasi yoq iken.

Uning qarishiche, qazaqistandiki buningdin 150 yillar ilgiri ili wadisidin köchüp kelgen Uyghurlar yaki qeshqer tereplerdin perghane wadisigha köchüp makanlashqan Uyghurlar özlirini héchqachan xitayliq, yaki xitay muhajiri dep xitay milliti bilen qandash hésablimighan hem hazirmu hésablimaydu.

U yene xitay hökümitining bu xil teshwiqatlirigha Uyghurlarning segek bolushi kéreklikini bildürüp, xitayning bu xil teshwiqatlirigha yoshurun'ghan siyasiy gherezning diqqet nuqtisi bolushi kéreklikini bildürdi. Qazaqistandiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchilerdin dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, tarixchi qehriman ghojamberdi ependimu ziyaritimizni qobul qildi.

U sözide xitayning hökümet teshwiqatlirida, 19-esirde we uningdin kéyin, Uyghurlarning ottura asiya jumhuriyetliri we etraptiki qoshna ellerge köchüshidiki tarixi seweblerning astin-üstün qilinish bilenla qalmastin, Uyghurlarning özi bilen héchqandaq baghlinishi bolmighan xitaylar we xitay medeniyitige baghlap teshwiq qilinishi, hetta “Xitay puqrasi”, “Xitay muhajiri” dep teriplinishi tarixiy ré'alliq we emeliyetke qet'iy uyghun emes. Bu bir “Siyasiy gherezdin bashqa nerse emes”.

Uning éytishiche, xitay we Uyghur ikkisi bir-biri bilen munasiwetsiz ikki millet, Uyghurlarni xitay muhajiri, yaki xitayliq, yeni xitayche “Xu'arén” déyish külkilik yasalma bolup, buni özige oxshash 150 yillar ilgiri ili wadisidin kélip olturaqlashqan nurghun Uyghurlarning ewladliri qet'iy étirap qilmaydu.

Qehriman ghojamberdi ependi bu xil teshwiqatlarning shi jinping dewrige kelgende küchiyishini, “Xitay hökümitining, öz hökümranliqi astidiki Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitide Uyghurlarni assimilyatsiye qilip, Uyghur kimlikini yoqitish, Uyghurlarni xitayning bir parchisigha aylandurush siyasiy gherizining muhim bir parchisi” dep teriplidi.

Qehriman ghojamberdi ependining tekitlishiche, xitay nöwette “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” yeni xitay ortaq étnik terkibi teshwiqatini yürgüzüwatqan bolup, bundin yüz nechche yil ilgiri hem 1930-1960-yilliri arisida ottura asiyagha köchmen bolghan Uyghurlarni hetta ili, tarbaghataylardin qazaqistan'gha köchken qazaqlarni hem ularning bügünki ewladlirinimu “Xitay muhajiri” dep atishi ene shu jungxu'a milliti ortaqliq éngi siyasitining bir qismidur. Bu hem gherezlik bolup, bu emeliyette xitayning ottura asiyagha singip kirishidiki bir wasitidur.

Yuqiriqi awaz ulinishidin programmining tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.