Қазақистандики уйғурчә телевизийә программилири қийин қисмәтләрни баштин кәчүрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-04-14
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Шәбнәм» уйғурчә көрситишләр программисиниң йүргүзгүчиси қәлбинур розийева. 2019-Йил алмута.
«Шәбнәм» уйғурчә көрситишләр программисиниң йүргүзгүчиси қәлбинур розийева. 2019-Йил алмута.
RFA/Oyghan

Мәлумки, қазақистан чәтәлләрдики уйғурлар әң көп дөләт. Бу дөләттики уйғурларниң сани һөкүмәт учурлири бойичә 250 миңдин артуқ, әмма уйғурлар өзлириниң санини буниңдин хели көп һесаблайду. Бу җумһурийәттики уйғурлар өз тили, мәдәнийити, әдәбияти, сәнити вә маарипини яхши сақлиған һәм тәрәққий қилдурғаниди. Қазақистан уйғурлири һаятида көп қетим телевизийә программилири тәсис қилинип, көп қетим тохтап қелиш, қисқартилиштәк әһвалларға «йолуққаниди. Бу қетимму техи башланғиниға анчә узун болмиған уйғурчә «шәбнәм» телевизийә программиси корона вирусиниң тарқилиши сәвәбидин мәзмун даириси қисқартилған.

Мәлумки, өткән әсирниң 90-йиллириниң башлиридин тартип оттура асия җумһурийәтлириму мустәқиллиққа еришип, һәр қайси өз йолида тәрәққий етишкә башлиған иди. Шу җүмлидин муһаҗирәттики уйғурлар әң көп олтурақлашқан қазақистандиму уйғурлар өз ана тилини, мәдәнийитини, өрп-адәтлирини тәрғиб қилиш мәқситидә һәр хил йоллардин, амаллардин, шу җүмлидин ахбарат васитилиридинму пайдиланди. Шуларниң бири телевизийә көрситишлири болуп, бу саһә қазақистан уйғурлири һаятида муһим тәрғибат мәнбәлириниң бири болуп қалмақта.

Бу йили мәзкур саһәдә қазақистан уйғурлири үчүн йәнә бир йеңилиқ йүз бәргәниди. Йеқиндин буян қазақистанниң «җастар» телевизийә қанилида уйғур тилида «шәбнәм» телевизийә программиси өз ишини башлиғаниди. Мәзкур программиниң риясәтчиси, «аламәт» филим ишләш мәркизиниң мудири қәлбинур розийева ханим «җастар» телевизийә қанилиниң бир нәччә йиллардин буян ишләп келиватқанлиқини, бу йили болса, мәзкур қаналниң уйғурчә программисиниң ечилишиға мумкинчиликләр яритип бәргәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «қазақистандики милләтләр ара достлуқни күчәйтип, һәр бир етник хәлқниң, болупму уйғур хәлқиниң сәнәт, мәдәнийәт, тил, әдәбият, маарип, өрп-адәтлирини сақлаш вә тәрғиб қилиш мәқситидә программилар тәйярлап, екран алдидики көрүрмәнләрниң тәшна қәлблирини қандурушта бу бибаһа пурсәт дәп ойлаймән. Бүгүнки күндә һәр хил программилар тәйярланмақта. Бүгүнки күндә дуня йүзидә болуватқан әһваллар түпәйли ишханиға берип ишләшкә мумкинчилик яр бәрмигәчкә, бар материялларни тәкрар көрситишкә мәҗбур болуватимиз.»

Игилишимизчә, корона вирусиниң дуняға тарқилиши билән қазақистанда елан қилинған пәвқуладдә һаләт, болупму нур-султан, алмута вә башқиму шәһәрләрдә карантин тәртипиниң җари қилиниши уйғур тилидики медия васитилириниң, шу җүмлидин «шәбнәм» уйғурчә телевизийә программисиниңму өз ишини қисқартишқа мәҗбур қилған. Әлвәттә, программа пүтүнләй тохтимиған болуп, униң вақти вә программа мәзмунлири қисқирип кәткән.

Қәлбинур розийева мәзкур уйғурчә телевизийә программисиниң өз ишини давам қилиши үчүн уйғурларниң маддий һәм мәниви қоллап-қуввәтлишигә моһтаҗ икәнликини тәкитлиди. У йәнә қисқа вақит ичидә бу программиниң қилған ишлирини атап өтти.

Игилишимизчә, қазақистанда уйғур тилида телевизийә программилирини тарқитиш илгириму мәвҗут болуп, улар һәр хил шараитларда иш елип барғаникән. Болупму совет иттипақи дәвридә совет һөкүмити өзиниң хитайға қаратқан сиясий еһтияҗи түпәйлидин қазақистан уйғурлириниң мәдәнийәт ишлириға алаһидә көңүл бөлгән вә һәтта уйғур тилида күнлүк телевизийә программилири тарқитиш имканийити яратқаниди.

1984-Йили қазақистан телевизийәсидә «алитағ» уйғурчә программиси өз ишини башлиған болуп, у дәсләптә бир саәттин һәптисигә үч қетимдин, кейинрәк һәптиниң һәр күни көрситилидиған болған. Һәр йиллири униңда 20 гә йеқин адәм ишлигән болса, совет иттипақи йимирилип, қазақистан мустәқил болғандин кейин һөкүмәт бу уйғурчә программиға аҗритидиған иқтисадни қисқартқан вә арқидин уйғурчә телевизийә программисиниму қисқартип, 1997-йилиға кәлгәндә көрситиш вақти 20 минутқичә азайғаниди.

Радийомиз зияритини қобул қилған сабиқ «алитағ» уйғурчә телевизийә программисиниң баш муһәррири болғанларниң бири, язғучи телман нурахуноф аммиви ахбарат васитилириниң инсан һаятида алаһидә рол ойнайдиғанлиқини, шу җүмлидин 1984-йили ечилған уйғур тилидики «алитағ» телевизийә программисиниң пәқәт қазақистанла әмәс, бәлки оттура асия уйғурлири һаятида муһим әһмийәткә игә болғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «у бир қанчә йиллар давамида уйғур телетамашибинлири үчүн йүзлигән һәр хил мавзудики көрситишләрни тәйярлиди. Лекин, бәхткә қарши, совет иттипақи ғулиғандин кейин, қазақистан мустәқиллиқини елип, йүз бәргән иқтисадий кризисларға бағлиқ мәзкур көрситишләр йепилип қалди. Лекин ‹алитағ' программиси өз паалийитидә онлиған, йүзлигән көрситишләрни тәйярлап, телевизийә тамашинилири диққитигә һавалә қилди. Шундақла бәдиий филимлар, телевизийә филимлири тәйярлинип, ишлинип чиқти.»

Телман нурахунофниң ейтишичә, «алитағ» программиси йепилғандин кейин бүгүнки күнгә қәдәр қазақистанда мундақ көләмдә һәм мәзмунда уйғурчә телевизийә көрситишлири программиси болуп бақмиғаникән. Һазир һәтта телевизийә кадирлирини тәйярлашниңму җиддий мәсилиләрниң бири болуп қалмақтикән.

Мәлум болушичә, 2002-2003-йиллири «алитағ» уйғур программисиниң намини өзгәртиш мәсилиси оттуриға чиқип, у «висал» болуп өзгәртилгән иди. 2006-Йилдин кейин бу нам йәнә өзгирип, «биз-қазақистанлиқ уйғурлар» дегән нам билән һәптисигә бир қетим 15 минуттин көрситилишкә башлиди. Һазир бу уйғурчә программиниңму өз ишини пүтүнләй тохтатқан.

Уйғур тилидики телевизийә программисиниң һәр хил сәвәбләргә бинаән йепилип кетишини уйғур аһалиси ечиниш билән қобул қилди. Шундақтиму қазақистан уйғурлирида мустәқил уйғурчә телевизийә программисини қайта тикләш арзуси йоқимиди. 2006-Йили «отав т в» телевизийә ширкитидә «тәңритағ» уйғурчә көрситиш программиси өз паалийитини башлиғаниди. Мәзкур программа алмута шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркизи тәрипидин тәшкилләнгән болуп, униң бешида мәркәз рәиси абдуллам һошуроф турғаникән.

Радийомиз зияритини қобул қилған алмута шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркизи қармиқидики «асия бүгүн» гезитиниң баш муһәррири, шаирә ташгүл һезиярова ханим мундақ деди: «алмута шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркизиниң пүткүл әзалири дегүдәк мушу телевизийә қанилиниң йоруққа чиқиши үчүн күч селишти. Униң ечилишида һәммимиз болдуқ. Абдуллам һошуроф өзиниң ағриватқиниға қаримай, шу йәрдә тиклинип турғини көз алдимдин кәтмәйду.»

Ташгүл һезиярованиң дейишичә, «тәңритағ» уйғурчә телевизийә программисиниң ечилишини көплигән уйғур зиялийлири, тиҗарәтчилири, кәң хәлқ аммиси қоллиған болсиму, у бәзи иқтисадий қийинчилиқларға дуч кәлгән икән. Ташгүл һезиярова сөзини йәнә мундақ дәп давам қилди: «абдулламниң бирдин-бир ишәнгини хәлқимиз иди. Әмма бу қаналниң раваҗлинип кетишидә көп тосалғулар болди. Шуниң билән қанални ‹алма т в' ға йөткивәтти. Бирақ көрситишләр сүпәт тәрәптин анчә болмиди, чүнки һәммә нәрсә мәбләғгә бағлиқ болди.»

Ташгүл һезиярованиң ейтишичә, «тәңритағ» программисиға ишләш мәқситидә көплигән яш кадирлар кәлгән болсиму, әмма уларни хираҗәт билән тәминләш мумкин болмиған икән. Шундақла бу программиниң иш орниниң турақлиқ болмай, бир қаналдин иккинчи бир қаналға көчүши, тамашибинларниң өз вақтида төләмлирини әмәлгә ашуралмиғанлиқи вә башқиму сәвәбләр түпәйли өз паалийитини тохтитишқа мәҗбур болған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт