Qazaqistandiki Uyghurche téléwiziye programmiliri qiyin qismetlerni bashtin kechürdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-04-14
Élxet
Pikir
Share
Print
"Shebnem" Uyghurche körsitishler programmisining yürgüzgüchisi qelbinur roziyéwa. 2019-Yil almuta.
"Shebnem" Uyghurche körsitishler programmisining yürgüzgüchisi qelbinur roziyéwa. 2019-Yil almuta.
RFA/Oyghan

Melumki, qazaqistan chet'ellerdiki Uyghurlar eng köp dölet. Bu dölettiki Uyghurlarning sani hökümet uchurliri boyiche 250 mingdin artuq, emma Uyghurlar özlirining sanini buningdin xéli köp hésablaydu. Bu jumhuriyettiki Uyghurlar öz tili, medeniyiti, edebiyati, sen'iti we ma'aripini yaxshi saqlighan hem tereqqiy qildurghanidi. Qazaqistan Uyghurliri hayatida köp qétim téléwiziye programmiliri tesis qilinip, köp qétim toxtap qélish, qisqartilishtek ehwallargha "Yoluqqanidi. Bu qétimmu téxi bashlan'ghinigha anche uzun bolmighan Uyghurche "Shebnem" téléwiziye programmisi korona wirusining tarqilishi sewebidin mezmun da'irisi qisqartilghan.

Melumki, ötken esirning 90-yillirining bashliridin tartip ottura asiya jumhuriyetlirimu musteqilliqqa ériship, her qaysi öz yolida tereqqiy étishke bashlighan idi. Shu jümlidin muhajirettiki Uyghurlar eng köp olturaqlashqan qazaqistandimu Uyghurlar öz ana tilini, medeniyitini, örp-adetlirini terghib qilish meqsitide her xil yollardin, amallardin, shu jümlidin axbarat wasitiliridinmu paydilandi. Shularning biri téléwiziye körsitishliri bolup, bu sahe qazaqistan Uyghurliri hayatida muhim terghibat menbelirining biri bolup qalmaqta.

Bu yili mezkur sahede qazaqistan Uyghurliri üchün yene bir yéngiliq yüz bergenidi. Yéqindin buyan qazaqistanning "Jastar" téléwiziye qanilida Uyghur tilida "Shebnem" téléwiziye programmisi öz ishini bashlighanidi. Mezkur programmining riyasetchisi, "Alamet" filim ishlesh merkizining mudiri qelbinur roziyéwa xanim "Jastar" téléwiziye qanilining bir nechche yillardin buyan ishlep kéliwatqanliqini, bu yili bolsa, mezkur qanalning Uyghurche programmisining échilishigha mumkinchilikler yaritip bergenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Qazaqistandiki milletler ara dostluqni kücheytip, her bir étnik xelqning, bolupmu Uyghur xelqining sen'et, medeniyet, til, edebiyat, ma'arip, örp-adetlirini saqlash we terghib qilish meqsitide programmilar teyyarlap, ékran aldidiki körürmenlerning teshna qelblirini qandurushta bu bibaha purset dep oylaymen. Bügünki künde her xil programmilar teyyarlanmaqta. Bügünki künde dunya yüzide boluwatqan ehwallar tüpeyli ishxanigha bérip ishleshke mumkinchilik yar bermigechke, bar matériyallarni tekrar körsitishke mejbur boluwatimiz."

Igilishimizche, korona wirusining dunyagha tarqilishi bilen qazaqistanda élan qilin'ghan pewqul'adde halet, bolupmu nur-sultan, almuta we bashqimu sheherlerde karantin tertipining jari qilinishi Uyghur tilidiki médiya wasitilirining, shu jümlidin "Shebnem" Uyghurche téléwiziye programmisiningmu öz ishini qisqartishqa mejbur qilghan. Elwette, programma pütünley toxtimighan bolup, uning waqti we programma mezmunliri qisqirip ketken.

Qelbinur roziyéwa mezkur Uyghurche téléwiziye programmisining öz ishini dawam qilishi üchün Uyghurlarning maddiy hem meniwi qollap-quwwetlishige mohtaj ikenlikini tekitlidi. U yene qisqa waqit ichide bu programmining qilghan ishlirini atap ötti.

Igilishimizche, qazaqistanda Uyghur tilida téléwiziye programmilirini tarqitish ilgirimu mewjut bolup, ular her xil shara'itlarda ish élip barghaniken. Bolupmu sowét ittipaqi dewride sowét hökümiti özining xitaygha qaratqan siyasiy éhtiyaji tüpeylidin qazaqistan Uyghurlirining medeniyet ishlirigha alahide köngül bölgen we hetta Uyghur tilida künlük téléwiziye programmiliri tarqitish imkaniyiti yaratqanidi.

1984-Yili qazaqistan téléwiziyeside "Alitagh" Uyghurche programmisi öz ishini bashlighan bolup, u deslepte bir sa'ettin heptisige üch qétimdin, kéyinrek heptining her küni körsitilidighan bolghan. Her yilliri uningda 20 ge yéqin adem ishligen bolsa, sowét ittipaqi yimirilip, qazaqistan musteqil bolghandin kéyin hökümet bu Uyghurche programmigha ajritidighan iqtisadni qisqartqan we arqidin Uyghurche téléwiziye programmisinimu qisqartip, 1997-yiligha kelgende körsitish waqti 20 minutqiche azayghanidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan sabiq "Alitagh" Uyghurche téléwiziye programmisining bash muherriri bolghanlarning biri, yazghuchi télman nuraxunof ammiwi axbarat wasitilirining insan hayatida alahide rol oynaydighanliqini, shu jümlidin 1984-yili échilghan Uyghur tilidiki "Alitagh" téléwiziye programmisining peqet qazaqistanla emes, belki ottura asiya Uyghurliri hayatida muhim ehmiyetke ige bolghanliqini bildürüp, mundaq dédi: "U bir qanche yillar dawamida Uyghur télétamashibinliri üchün yüzligen her xil mawzudiki körsitishlerni teyyarlidi. Lékin, bextke qarshi, sowét ittipaqi ghulighandin kéyin, qazaqistan musteqilliqini élip, yüz bergen iqtisadiy krizislargha baghliq mezkur körsitishler yépilip qaldi. Lékin 'alitagh' programmisi öz pa'aliyitide onlighan, yüzligen körsitishlerni teyyarlap, téléwiziye tamashiniliri diqqitige hawale qildi. Shundaqla bedi'iy filimlar, téléwiziye filimliri teyyarlinip, ishlinip chiqti."

Télman nuraxunofning éytishiche, "Alitagh" programmisi yépilghandin kéyin bügünki kün'ge qeder qazaqistanda mundaq kölemde hem mezmunda Uyghurche téléwiziye körsitishliri programmisi bolup baqmighaniken. Hazir hetta téléwiziye kadirlirini teyyarlashningmu jiddiy mesililerning biri bolup qalmaqtiken.

Melum bolushiche, 2002-2003-yilliri "Alitagh" Uyghur programmisining namini özgertish mesilisi otturigha chiqip, u "Wisal" bolup özgertilgen idi. 2006-Yildin kéyin bu nam yene özgirip, "Biz-qazaqistanliq Uyghurlar" dégen nam bilen heptisige bir qétim 15 minuttin körsitilishke bashlidi. Hazir bu Uyghurche programminingmu öz ishini pütünley toxtatqan.

Uyghur tilidiki téléwiziye programmisining her xil seweblerge bina'en yépilip kétishini Uyghur ahalisi échinish bilen qobul qildi. Shundaqtimu qazaqistan Uyghurlirida musteqil Uyghurche téléwiziye programmisini qayta tiklesh arzusi yoqimidi. 2006-Yili "Otaw t w" téléwiziye shirkitide "Tengritagh" Uyghurche körsitish programmisi öz pa'aliyitini bashlighanidi. Mezkur programma almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizi teripidin teshkillen'gen bolup, uning béshida merkez re'isi abdullam hoshurof turghaniken.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizi qarmiqidiki "Asiya bügün" gézitining bash muherriri, sha'ire tashgül héziyarowa xanim mundaq dédi: "Almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizining pütkül ezaliri dégüdek mushu téléwiziye qanilining yoruqqa chiqishi üchün küch sélishti. Uning échilishida hemmimiz bolduq. Abdullam hoshurof özining aghriwatqinigha qarimay, shu yerde tiklinip turghini köz aldimdin ketmeydu."

Tashgül héziyarowaning déyishiche, "Tengritagh" Uyghurche téléwiziye programmisining échilishini köpligen Uyghur ziyaliyliri, tijaretchiliri, keng xelq ammisi qollighan bolsimu, u bezi iqtisadiy qiyinchiliqlargha duch kelgen iken. Tashgül héziyarowa sözini yene mundaq dep dawam qildi: "Abdullamning birdin-bir ishen'gini xelqimiz idi. Emma bu qanalning rawajlinip kétishide köp tosalghular boldi. Shuning bilen qanalni 'alma t w' gha yötkiwetti. Biraq körsitishler süpet tereptin anche bolmidi, chünki hemme nerse mebleghge baghliq boldi."

Tashgül héziyarowaning éytishiche, "Tengritagh" programmisigha ishlesh meqsitide köpligen yash kadirlar kelgen bolsimu, emma ularni xirajet bilen teminlesh mumkin bolmighan iken. Shundaqla bu programmining ish ornining turaqliq bolmay, bir qanaldin ikkinchi bir qanalgha köchüshi, tamashibinlarning öz waqtida tölemlirini emelge ashuralmighanliqi we bashqimu sewebler tüpeyli öz pa'aliyitini toxtitishqa mejbur bolghan.

Toluq bet