Qazaqistanda tonulghan naxshichi, kompozitor we sazende abdulehed islamof alemdin ötti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022-04-18
Share
Qazaqistanda tonulghan naxshichi, kompozitor we sazende abdulehed islamof alemdin ötti Peqet qazaqistandila emes, belki Uyghur élidimu tonulghan naxshichi, kompozitor abdulehed islamof ependi.
RFA/Oyghan

Yéqinda qazaqistanning almuta shehiride peqet qazaqistandila emes, belki Uyghur élidimu tonulghan naxshichi, kompozitor abdulehed islamof 63 yéshida alemdin ötti. 17-Aprél küni sheherning dostluq mehelliside merhumning namizini chüshürüsh we xoshlishish murasimi bolup ötti.

Murasimda söz qilghan dostluq mehellisining bash yigit béshi azad ibrahimof abdulehed islamofning peqet Uyghur jama'etchiliki ichidila emes, belki qazaqistanning sirtidimu yaxshi tonulghan kompozitor, naxshichi we sazende ikenlikini, sen'et yolida xelq üchün we qazaqistan üchün pidakarane xizmet qilghan Uyghur xelqining bir perzenti bolghanliqini bildürdi. Abay namidiki qazaq milliy akadémiyelik opéra we balét tiyatirining mudiri nurbaqit bokébayéf ablehet islamof bilen xoshlishish murasimini uyushturghuchilargha rehmitini éytip, bu murasimgha merhumning repiqisi sumbatning institutta birge oqughan sawaqdashliri bilen kelgenlikini otturigha qoydi. U yene abdulehed islamof bilen axirqi on yildin oshuq waqit mabeynide köp ariliship, köpligen tiyatir, sen'et mesililirini birliship muhakime qilghanliqini, uning intayin talantliq sen'etkar bolup, bolupmu uning Uyghur xelqining muqamlirini tetqiq qilishqimu köngül bölüp kelgenlikni, özining insaniy xisletliri bilen ikki qérindash xelq otturisidiki dostluqni saqlap, uning téximu mustehkemlinishige alahide töhpe qoshqanliqini bildürdi. Quddus ghojamyarof namidiki jumhuriyetlik dölet akadémiyelik Uyghur muzika-komédiye tiyatiri mudirining orunbasari sawutjan sonurof bolsa, almuta shehiridiki Uyghur we qazaq jama'etchiliki ichide chong yoqitishning yüz bergenlikini, yeni pütkül angliq hayatini Uyghur sen'itining tereqqiyatigha serp qilghan we köpchilikke yaxshi tonulghan sen'etkardin ayrilghanliqini bildürdi. U yene merhumning repiqisi sumbat ghéniyarowaning Uyghur milliy sen'itide közge körün'gen artis bolsa, qizi mushteri islamowaning yash bolghinigha qarimay, talantliq naxshichi süpitide köpchilikke yaxshi tonush ikenlikini otturigha qoydi.

Merhum bilen xoshlishish murasimida yene tijaretchi magélan sheripof, qazaq dölet sirkining mudiri maqsat zha'ikof, muxter ewézof namidiki drama tiyatirining wekilliri sözge chiqip, merhumning qazaqistan sen'itige qoshqan töhpisige yuqiri bahasini berdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan quddus ghojamyarof namidiki jumhuriyetlik Uyghur tiyatirining bedi'iy rehbiri, eyni waqitlarda merhum bilen “Yashliq” ansambilida bille ishligen murat exmediyéf ependi mundaq dédi: “Abdulehed bizge‚yashliq‛qurulup, ‚yashliq‛‚yashliq‛bolghan waqitlarda kelgen. Men u waqitta bir az waqittin kéyin mudir bolghan. Bu 1984-1985-yillar idi. Shu waqitta biz bilen filimlarni, plastinkilarni chiqirip, nahayiti yaxshi ishlep ketken. Asasen bu yigit rawab, tembür, dap, ghéjek qatarliqlarni éstrada muzikilirigha keltürüp chalatti. Shu waqitta uning yekke orundighan‚tang seher‛dégen muzikisi bar idi. Shuni‚tang sabasi‛dep orundighan. Shuning bilen uning köp dangqi chiqip ketti. Uningdin bashqa naxshinimu yaxshi éytidu. Wokallarghimu) kolléktip milliy naxshighimu) qatnishidu. Shuning bilen yekke naxshilarni éytip, xelq yaxshi qobul qildi. Kéyin‚sirliq alma‛dégen filimge qatnashti. Shu waqtida közge körün'gen balilarning biri ene shu abdulehed idi. Bügün Uyghur éstrada sen'itining talantliq, shu éstradining ichide milliy ahanglarni saqlap qalghan kompozitor balimizdin ayrilip qalduq”.

Igilishimizche, abdulehed islamof 1959-yili 12-aprélda Uyghur élining ghulja shehiride dunyagha kelgen. 1965-Yili ata-anisi bilen qazaqistan'gha köchüp chiqip, almuta shehirige orunlishidu we dostluq mehellisidiki abdulla rozibaqiyéf namidiki ottura mektepni tamalaydu. U kichikidinla xelq muzikisigha qiziqip, besh yéshida Uyghur milliy chalghu eswabliridin dutargha ishtiyaq baghlighan we bolupmu Uyghur élining meshhur ijrachilirining naxshiliri yézilghan plastinkini tingshashni yaxshi körgen. Abdulehed mektepte oquwatqan chaghlirida sowét ittipaqi we qazaqistanning dangliq chalghu eswab ansambillirining ijadiyitini köp üginidu. U deslepte mektepte qurulghan milliy ansambilda rawab, kéyinchirek dostluq mehelliside qurulghan xelq chalghu ansambilida dutar we bashqinimu chalghan. Sekkizinchi siniptin kéyin u semerqendtiki muzika mektipige oqushqa kirsimu, lékin yerlik shara'itqa könelmigenliktin yurtigha qaytip kélidu. Herbiy septe xizmet qilip yürgen yilliri uning talantini körgen rehberlik abdulhedni herbiy orkéstirgha qobul qilghan. Kéyinki yillarda u dangliq “Yashliq” ansambilida ishlep, özining talantini téximu namayan qilghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur tiyatirining péshqedem sen'etkari gülbahar nasirowa xanim abdulehed islamofning da'im baharni küylep, el arisida dangqi chiqqan bir sen'etkar ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Baharni medhiyeligen sen'etkar qaytmaydu. Uning ‛bergin xewer‚ naxshisining özila bahar chaghlarda öz söygüsini küyligen pütün bir simfoniye idi. Ene shuni abdulehed özi ijra qilghan. Andin merhum peridem qasimmu yuqiri maharet bilen orundap, tamashibinlarning qelbige yetküzeligen. ‛séghindingmu‚ dégen naxshisi xelqimizning büyük naxshichisi ayturghan hesenowaning ijrasida weten hem uning sirtidiki milyonlighan sen'et sheydalirining dillirigha ornap ketti. Uning naxshiliri barmaq bilen saniwalghudek az idi. Lékin kompozitor az bolsimu, saz yazatti. Her bir naxshisi derru xelq ammisigha tarap kétetti. Chünki abdulehed naxsha yazghanda shu naxshining shé'irini tallashni biletti. Biz, ademlerni oylanduruwatqan, teshwishlendürüwatqan talay-talay so'allargha ene shu naxshiliri arqiliq jawab izdep tapatti”.

Gülbahar nasirowa abdulehed islamof wapatining barliq Uyghurlar üchün chong yoqitish bolsimu, uning qizi mushterining ata izini bésip, ata yaqqan chiraghni öchürmey, Uyghur sen'itining tereqqiyatigha munasip töhpe qoshup kéliwatqanliqini alahide tekitlidi hemde atisining ayaghlashmay qalghan nurghun eserlirini ishlep, sehnige élip chiqidighanliqigha ümid qildi.

Abdulehed islamof saz eswabida oynashtin tashqiri yene özimu naxsha yézip, shu naxshilirini özi ijra qilish derijisigiche ösken. U mezkur ansambil üchün özining tunji “Oyna, oyna!” naxshisini yazidu. Abdulehed hüsenjan jamining “Tang sabasi” muzikisi'ini qayta ishlep, éstrada sheklide orundashta yéngiliq yaritidu. Bu saz eyni chaghlarda xelq arisigha keng tarqilip, bügünki kündimu öz mahiyitini yoqatmay kéliwatmaqta. Kéyinki yillarda abdulehed islamof “Riwayet”, “Ar-kulub”, “Yultuz” qatarliq guruppilar, shuningdek qazaqistan we Uyghur élining tonulghan artisliri, kompozitorliri bilenmu hemkarliqta ishlep, “Yol bolsun”, “Uyghurning kélinliri”, “Mushteri” qatarliq köpligen naxshilarni yézip chiqidu. U shundaqla xelq istilidiki muzika we naxshilarni yézish bilenmu shughullinip, bu jeryanda “Séghindingmu”, “Ömür yol” naxshiliri yézilidu. 1995-Yili “Xelqim salam” widéyo esiri, 2005-yili tunji qétim “Bergin xewer”, “Séghindingmu?”, “Su perisi”, “Xelqim salam” gha oxshash dangliq naxshiliri kirgen “Héssiyat” namliq yekke albomi we bashqimu emgekliri neshr qilinidu. Abdulehed islamof kéyinki yillarda balilar we yash ösmürler üchün sats namidiki dölet amkadémiyelik rus tiyatirida we almutadiki qazaq dölet sérk ömikide awaz rézhissori bolush ishligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet