Qazaqistandiki Uyghurlar "5-Iyul ürümchi weqesi" ni xatirilidi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-07-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi "5-Iyul ürümchi weqesi" de hayatidin ayrilghanlar üchün du'a qilmaqta. 2020-Yil 5-iyul, almuta.
Siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi "5-Iyul ürümchi weqesi" de hayatidin ayrilghanlar üchün du'a qilmaqta. 2020-Yil 5-iyul, almuta.
RFA/Oyghan

Melumki, buningdin 11 yil muqeddem, yeni 2009-yili 5-iyul küni Uyghur élining ürümchi shehiride Uyghur yashlirining xitayning mustemlike siyasitige qarshi tinch naraziliq namayishi xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghan idi. Buningdin ilgiri xitayning shawgüen shehiride xitaylarning Uyghurlarni omumyüzlük qirghin qilishidin kélip chiqqan mezkur naraziliq namayishning rehimsiz basturulushi hemde Uyghurlarning ammiwi rewishte tutqun qilinishi dunyaning bashqa memliketliride, shu jümlidin qazaqistanda yashawatqan Uyghurlarningmu qattiq naraziliqigha duch keldi.

Bu yil korona wirusi késilining dunyagha tarqilish munasiwiti bilen qazaqistanda pewqul'adde halet, uning arqisidin karantin tertipi élan qilin'ghan idi. Hökümet teripidin békitilgen bixeterlik chariliri sewebidin bu yerdiki Uyghurlar "5-Aprél barin weqesi" ning 30 yilliqini öyliride olturup, xatiriligen idi.

Korona wirusi weziyiti munasiwiti bilen "5-Iyul ürümchi weqesi" ning 11 yilliqini xatirilesh bu yil qazaqistanda qandaq shekilde ötüwatidu? bu memlikette yashawatqan Uyghurlar, Uyghur yashliri ürümchi qanliq paji'esi we xitay siyasiti heqqide néme oylaydu?

Biz bu heqte bir qatar Uyghur pa'aliyetchilirining qarashlirini igiliduq.

Dunya Uyghur qurultiyi yashlar qanitining qazaqistandiki ezasi malinem awalowa xanim radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Her yili qazaqistandiki Uyghurlar '5-iyul ürümchi qanliq paji'esi' ning qurbanlirini eske élish üchün we ulargha atap qur'an tilawet qilish üchün bir yerge topliship, xatirilesh pa'aliyetlirini ötküzüp kéliwatatti. Elwette, türkiye we yawropa döletlirige oxshash shara'it, mumkinchilik bu yerdimu bolghan bolsa, bu yerdiki Uyghurlarmu ochuq namayishlargha chiqip, xitaygha qarshiliqini, naraziliqini bildüretti. Emma, epsus, buninggha hökümet ruxset bermigenliktin mushundaq nezir ötküzüsh bilenla chekliniwatidu. Emdi bu yil undaq bolmidi. Buninggha seweb boluwatqan birinchi nerse bu korona wirusining dunyagha tarilishi. Hazir qazaqistandiki ehwal intayin jiddiy. Bu késel bilen yu'uqumlan'ghanlarning sani kündin-kün'ge köpiyiwatidu. Shuning üchün bu yil Uyghurlar öz öyliride olturup, 'ürümchi weqesi' ni xatirileshke mejbur boluwatidu we pütkül Uyghur xelqige héssidashliqini bildürüwatidu. Hazir torlarda eyne shundaq bir heriket kétip baridu. Bashqa amal yoq. Qazaqistandiki Uyghur yashliri bolsa, tarixiy wetinimizde boluwatqan ishlardin xewerdar, elwette. Metbu'at sehipiliride, ijtima'iy torlarda bu heqte xewerler köpqu. Bizning siyasetshunas akimiz qehriman ghojamberdimu pat-patla 'axbaratname' tarqitip, Uyghurlar weziyitidin bizni xewerdar qilip turidu."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq chonja yézisida turidighan seyid'alim amutof ependi mundaq dédi: "Bizni ishghal qiliwatqan kommunist xitayning rezil siyasiti arqisida pütkül dunya zerdab chékiwatidu. Iqtisad töwenlep ketti. Qiriliwatqan adem qanche? mana qazaqistan'ghimu yétip keldi. Biz nahayiti éghir ehwalda turuwatimiz. Emma men Uyghur dégen her bir qazaqistanliq bügünki künni eslimey qoymaydu. Bügün menmu a'ilem bilen öyde qur'an oqup qoydum. Hemme memliketlerge hazirqi xitayning yamanliqini, rezil siyasitini, xelqimizning türmilerde yatqanliqini toxtima'iy yetküzüshimiz kérek."

Almuta wilayitining emgekchiqazaq nahiyesi chélek yézisida yashaydighan sedirdin ayupof ependining éytishiche, qazaqistanliq Uyghurlar, bolupmu yashlar bu yil öz öyliride qilghan du'alirida Uyghur diyaridiki qérindashlirining xitay zulumidin téz qutulup chiqishini tiligeniken.

U mundaq dédi: "Qazaqistan Uyghur yashlirining 2016-yildin tartip ta bügünki kün'ge qeder kommunist xitaylar teripidin boluwatqan zulumdin xewiri bar. Gerche ular dewrang sélip, buninggha qarshiliq körsitelmeywatqan bolsimu, biraq xitayning zulumigha bolghan öchmenlik, nepret her bir Uyghur yashning qelbide orunlashti. Yashlar her da'im chonglarning sözige qulaq sélip kelgen hem buningdin kéyinmu shundaq bolidu. Bolupmu siyasiy dawada kétip barghan chong akilirimiz, hedilirimizning körsetken yolyoruqliridin chetnep ketmeydu. Bizning yolbashchilirimiz heqiqiy yolni körsitip, yashlirimizgha yol-yoruqni durus körsitip méngishini ümid qilimiz."

Melum bolghan ehwallargha qarighanda, hazir qazaqistanda korona wirusi weziyitining téximu jiddiylishishi bilen hökümet bezi qattiq charilerni qayta kirgüzüshke mejbur bolmaqtiken. Shu jümlidin ademlerning bir yerge topliship, pa'aliyet ötküzüshi qet'iy halda meniy qilin'ghaniken.

Toluq bet