Қазақистандики уйғур мәтбуати түрлүк қийин мәсилиләргә дуч кәлмәктә

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-07-30
Share
abdukerim-turdiyarof.jpg Абдукерим тудияроф әпәнди.
RFA/Oyghan

Мәлумки, өткән әсирниң 20-йиллиридин тартип қазақистанда яшаватқан уйғурларниң тили, әдәбияти, маарипи, мәтбуати, сәнити вә башқиму саһәлири раваҗлинишқа башлап, бу җәһәттә көплигән утуқлар қолға кәлгәниди. Әнә шу бир әсир давамида онлиған, йүзлигән атақлиқ шәхсләр, йәни дөләт әрбаблири, алимлар, язғучилар, мәрипәтчиләр, сәнәткарлар йетилип чиқти. Кейинки вақитларда, йәни йеқинқи йиллар ичидә қазақистан уйғурлири өзлириниң әнә шундақ көплигән мәшһур шәхслиридин айрилди. Мушу йеқинда алмута шәһиридә пешқәдәм журналист, пүткүл һаятини уйғур мәтбуатиниң тәрәққиятиға беғишлиған, қазақистан журналистлар иттипақи мукапитиниң саһиби, панфилоф наһийәсиниң һөрмәтлик пуқраси атиқиға сазавәр болған абдукерим тудияроф 83 йешида аләмдин өтти. Униң вапати қазақистан уйғур мәтбуатидики бир йоқитиш һесабланди. Уйғур мәтбуати нөвәттә түрлүк мәсилиләргә йолуқмақта.

Өзиниң бир әсирлик тарихиға игә қазақистан уйғур мәтбуати алдида бүгүн қандақ мәсилиләр бар? уларни һәл қилишта қандақ чариләр көрүлүватиду?

Радийомиз зияритини қобул қилған җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири йершат әсмәтоф әпәнди бүгүнки күндә қазақистанда уйғурларниң тили, әдәбияти, сәнити, мәтбуати вә башқиму саһәлириниң мәвҗут болуши һәм раваҗлиниши үчүн имканийәтләрниң бар икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «биздә кадир тәйярлаш мәсилиси алдимизға қойған бир мәсилә дәп ойлаймән. Сәвәби узун йиллардин бери журналист кадирлар тәйярланмиди. Ахирқи қетим 1988-йили қазақ миллий университетиниң журналистика факултети қармиқида мәхсус бөлүм ечилип, шу йәрдә уйғур журналистлири тәйярлинип чиққан. Бу бөлүм 6-7 йил мәвҗут болди. Бир әпсуслинарлиқ йери, уйғур мәтһуатчилиқи һазир яшларни қизиқтуридиған кәсип болмай қеливатиду. Шуниң үчүн биз мумкинчиликләрни издәватимиз».

Йершат әсмәтоф йәнә яш журналистларни тәйярлаш, тәрбийәләш мәқситидә һәр хил мусабиқиләрни уюштуруватқанлиқини, уйғур яшлири ичидә талантлиқ балилар көп болғанлиқтин уйғур мәтбуатиниң кадирсиз қалмайдиғанлиқини билдүрди. У шундақла қазақистан парламенти алий кеңишиниң әзаси, җумһурийәтлик уйғур мәдәнийәт мәркизиниң рәиси шаһимәрдан нурумоф башчилиқида уйғур кадирлирини йетиштүрүш мәсилиси бойичә һәрикәт қиливатқанлиқини билдүрди. Йершат әсмәтоф қазақистанда уйғур журналистлириниң чоң бир гурупписиниң тәрбийәлинип чиққанлиқини, шуларниң бири абдукерим тудиярофниң пүткүл аңлиқ һаятини уйғур мәдәнийитиниң, мәтбуатиниң тәрәққиятиға беғишлап, яш кадирларни тәйярлашта үнүмлүк әмгәк қилғанлиқини тәкитлиди.

Игилишимизчә, абдукерим тудияроф 1937-йили һазирқи алмута вилайити панфилоф наһийәсиниң надәк йезисида дуняға кәлгән. Шу йезида башланғуч синипни пүттүргәндин кейин, қошна пәнҗимдики йәттә йиллиқ мәктәптә билим алған. Андин оқушини яркәнт шәһиридә давамлаштурған. 1965-Йили у алмута шәһиридики кироф намидики қазақ дөләт университетиниң журналистика факултетини тамамлиғандин кейин, йигирмә йил давамида панфилоф наһийәлик «колхозчилар авази» гезитидә бөлүм башлиқи, баш муһәррирниң орунбасари хизмәтлиридә болуп әмгәк қилди. У талантлиқ журналист сүпитидә гезит паалийитини яхшилашқа, наһийәниң иқтисадий-мәдәний тәрәққиятини йорутушқа мунасип үлүшини қошқан. Абдукерим тудияроф 1979-йилдин башлап җумһурийәтләр ара «коммунизм туғи», йәни һазирқи «уйғур авази» гезитиниң йеза игилики, партийә һаяти вә иҗтимаий-сиясий ишлар бөлүмлирини башқурди. Андин 2010-йилғичә талдиқорған, йәни һазирқи алмута вилайити, кейин панфилоф наһийәси бойичә «уйғур авази» гезитиниң өз мухбири болуп ишләп, һөрмәтлик дәм елишқа чиққан.

Радийомиз зияритини қобул қилған журналист минәмҗан асимоф әпәнди мундақ деди: «бир күни абдукерим ака уйғур мәтбуатиниң тарихини ‹садаи таранчи' гезитидин башлаш һәққидики тәшәббусумниң ‹уйғур авази' да елан қилинғанлиқиға наһайити хурсәнт болғанлиқини ейтти. , 2008-йили түрлүк сәвәбләр билән мақалиләр бесилмиғачқа, журналистика тәтқиқатчилири мунир йерзин, сағимбай қозибайефлар билән мәслиһәтлишип, қәләмни қайтидин қолға елишқа тоғра кәлгәниди. Буниңға уйғур журналистлири арисидин биринчи болуп үн қатқан абдукерим тудияроф болди. У өз вақтида яркәндтә чиқидиған наһийәлик гезит тарихини наһийәниң қурулған вақтидин башлап, ‹кәмбәғәлләр авази'ниң чиққан йилини шу вақиттики ‹коммунизм туғи', йәни ‹уйғур авази'ниң башлиниши дәп қараш тәклипиниң болғанлиқи һәққидә ейтти. Әмма, бир ечинарлиқи, панфилоф наһийәсидин чүшкән бу тәклипни шу вақиттики партийәвий гезитимизниң рәһбәрлики рәт қилғаникән.»

Минәмҗан асимофниң ейтишичә, аридин үч йил өтүп, қазақистан парламенти алий кеңәш әзаси шаһимәрдан нурумофниң «уйғур авази» гезитидә «‹уйғур авази' ‹садаи таранчи'ниң вариси» намлиқ мақалиси йоруқ көргән болуп, биринчиләрдин болуп бу пикирни абдукерим тудияроф қоллиғаникән. У йәнә абдукерим тудиярофниң уйғур мәтбуатиниң 100 йиллиқиға беғишланған чоң паалийәтниң өтүшигә асаслиқ төһпә қошқанлиқини тәкитлиди.

Мәлуматларға қариғанда, һазирқи вақитта қазақистанниң алмута шәһиридә җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитидин ташқири йәнә, «асия бүгүн» гезити, шундақла «интизар», еһсан» «ахбарат», «ғунчә» журналлири нәшр қилинидикән. Уйғур тилида чиқиватқан гезит-журналларниң мутләқ көп қисми өз хираҗитигә тайинип яшаватқан болуп, уларни сақлап қелиш үчүн уйғур аһалиси арисида һәр хил чарә-тәдбирләр, хәйрхаһлиқ һәрикәтлири давамлиқ йүргүзүлүп туридикән.


Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.