Қазақистан уйғур әдәбиятидики йәнә бир роман: «орхун уйғур қағанлиқи»

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-09-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт
язғучи вә драматорг әхмәтҗан һашириниң «орхун уйғур қағанлиқи» намлиқ тарихий романиниң муқависи.
Язғучи вә драматорг әхмәтҗан һашириниң «орхун уйғур қағанлиқи» намлиқ тарихий романиниң муқависи.
RFA/Oyghan

Қазақистан уйғур әдәбиятиниң өзиниң бир әсирлик тарихи давамида бир қанчилиған тарихий, сиясий вә идийәви өзгиришләрни баштин кәчүргәнлики мәлум. Бу җәрянда онлиған әдибләр иҗад қилип, заман тәлипигә лайиқ өз әсәрлирини нәшр қилип, қалдуруп кәткәниди. Һазирму бу әдәбиятқа вәкиллик қилип келиватқан язғучилар әдәбиятниң шеирийәт, проза, драматоргийә вә публистика саһәлиридә йеңи әсәрләрни яратмақта. Йеқинда алмута шәһиридики «принт-експресс» нәшриятидин язғучи вә драматорг әхмәтҗан һашириниң «орхун уйғур қағанлиқи» намлиқ тарихий романи йоруқ көрди. Әсәр 38 бабтин тәркиб тапқан болуп, омумий һәҗми 22 басма тавақни, йәни 358 бәтни тәшкил қилиду.

Игилишимизчә, романчилиқ иҗадийити заманиви қазақистан уйғур әдәбиятиниң муһим салмақни игилигән һәмдә прозиниң шәкли җәһәттин мурәккәп бир саһәси болуп, әйни вақитларда бу саһәдә бир қатар атақлиқ язғучилар иҗад қилғаникән. Шуларниң бири һазир алмута шәһиридә яшайдиған 82 яшлиқ язғучи әхмәтҗан һашири өзиниң 60 йилға йеқин вақтини әдәбий иҗадийәткә сәрп қилған вә бу җәһәттә онлиған һекайиләрни, повестларни, романларни вә драмиларни нәшр қилған.

Биз язғучиниң нөвәттики «орхун уйғур қағанлиқи» романиниң йоруқ көргәнликидин хәвәр тепип, апторни зиярәт қилдуқ.

Әхмәтҗан һашири өзиниң ахирқи вақитларда уйғурларниң болупму өтмүш тарихиға қизиқип, бу йөнилиштә көп издәнгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «кейинки йилларда уйғур орхун қағанлиқи қандақ қурулғаникән дәп бир аз мәнбәләрни йиғдим. Бу романда он уйғур, тоққуз оғуз қан-қериндаш түркий қәбилиләрни еғир күлпәтләр билән бешини қошуп, уйғур орхун қағанлиқини қурған мәшһур қағанлар томид қаған, көл бойла, моюнчур вә қәдимки уйғур орхун йезиқини иҗад қилған данишмән қаған, алим вә язғучи богуханларниң бәдиий образи, қәдимки әҗдадлиримизниң һаяти, өрп-адәтлири тарихий қайнақлар асасида кәң тәсвирләнди, дәп ойлаймән. 2014-Йилдин материялларни қарап, ‹тоққуз уйғур', ‹он уйғур' қәбилилириниң бешини қошқан томид қағанниң һаятини җиқрақ өгәндуқ.»

Язғучи әсәрниң мәркизий асияниң көплигән районлирида йүз бәргән вәқәләрни һәмдә шу чағларда көзгә чүшкән тарихий шәхсләрниң һаяти вә һәрбий йүрүшлирини, уйғурларниң қәдимий йезиқиниң мәйданға келиш тарихини, етиқад қилған динлирини, һәр хил дөләтләр вә қәбилиләр арисидики мунасивәтләрни өз ичигә алидиғанлиқини билдүрди.

«Мән ойлаймән, бизниң тарихимизда көпини мәдәнийәт әмәс, адәмни чепиш, өлтүрүш шу дәврләрниң бир байриқи болғандәк көрүниду. Бирақ моюнчур қағанниң оғли богухан дадиси билән сөзләшкәндә, дәйду: «дада, уйғур орхун қағанлиқи қурулди. Қағанлиқни сақлайдиған немә? қиличму, нәйзиму я башқа нәрсиму дәп, өзи җаваб бериду. Мениң оюмчә болса, дөләтни сақлайдиған бирдин-бир мәнбә бу қәдимий уйғур йезиқидур. Биз шуни иҗад қилишимиз керәк. Бу романдики әң чоң нәрсә, түркий хәлқләрниң қәдимий йезиқлири болған. Богуханниң тарих үчүн, хәлқи үчүн қилған иши, биринчидин, уйғурниң қәдимий йезиқини иҗад қилиду. Иккинчидин, уйғур орхун қағанлиқиниң мәркизи қарабаласағунни аяғлаштуриду. Дуняға қарабаласағун келиду.»

Әхмәтҗан һашири 1938-йили алмута вилайитиниң маливай йезисида туғулған. У дәсләптә яркәнт шәһиридики педагогикилиқ техникумни, андин һазирқи әл-фараби намидики қазақ миллий университетиниң филологийә факултетини тамамлиған. У узун йиллар давамида «коммунизм туғи», йәни һазирқи «уйғур авази» гезитидә, шундақла қазақистан язғучилар иттипақида вә башқиму нәшрият төһпилиридә ишлигән. Әхмәтҗан һашири «яшиғиним яшиған», «солмас гүл», «нур ана» повестлириниң, «ялғуз ялпуз» «идиқут», «баурчуқ арт текин» романлириниң, «өлмәс болуп туғулғанлар», «муқамчи», «идиқут», «ялғуз ялпуз» сәһнә әсәрлириниң аптори.

Қазақистан уйғур әдәбиятида романчилиқ иҗадийити қандақ тәрәққий әткән һәм униң бүгүнки әһвали қайси дәриҗидә?

Радийомиз зияритини қобул қилған мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң профессори, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайеф әпәнди қазақистан уйғур әдәбиятида роман жанириниң асасән 20-әсирниң иккинчи йеримидин башлап, наһайити җушқун һалда тәрәққий қилғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «романчилиқ иҗадийити тасадипий кәлмиди. Сәвәби 20-әсирдики уйғур хәлқиниң миллий-азадлиқ күриши униңға асас яритип бәрди. Әлвәттә, һезмәт абдуллинниң романлири шу чағдики сиясий-иҗтимаий вәқәләрни әкс әттүргән. Андин кейин зия сәмәдиниң бир түркүм романлири елан қилинди. Зия сәмәди уйғур романчилиқиниң әң алий үлгисини яратқан әдиб. Әхмәтҗан ака һашириму әнә шу романчилиқ иҗадийитини давамлаштурған язғучи. Униң бу мавзуға бериштики асасий сәвәб, шу дәврдә уйғур хәлқи өз мустәқиллиқини қандақ сақлап қалалиди, шу дәврдә шунчилик чоң тәҗрибиси бар туруп, немишқа кейинки әсирләрдә өз мустәқиллиқимизни сақлап қалалмидуқ дегән ой-пикирләр ейтилиду. Муәллипниң йеңи'уйғур орхун қағанлиқи‹әсириму илгирики романларға охшаш уйғур хәлқиниң гүлләнгән бир дәвригә беғишланған.»

Алимҗан һәмрайефниң ейтишичә, өткән әсирниң болупму 60-йиллиридин та 90-йиллириғичә болған арилиқ уйғур романчилиқиниң әң чоққиға йәткән дәврикән. Бу вақитта йәнә мәсүмҗан зулпиқароф, җамалдин босақоф, қурбан тохтәмоф, турған тохтәмоф қатарлиқ көплигән романчилар иҗад әткәникән.

Алимҗан һәмрайеф йәнә мундақ деди: «әмди бүгүн чоң язғучи-шаирлиримиз бақилиқ болуп кәтти. Кейинки әвладлар романчилиқ зһанириға дегүдәк дәриҗидә тәйяр болалмайватиду. Раст, заманиви мавзуға йезиливатқан романлар бар. Әмма тарихий мавзуға беғишланған әсәрләр наһайити кәмдин-кәм. Биз яшларға буни тәшвиқ қиливатимиз. Қазақистан диярида наһайити гүлләнгән уйғур әдәбияти бар иди. Бүгүнки күндә шуниң варислири керәк. Һазир бу бизниң тәшвишлиниватқан мәсилилиримизниң биригә айланди.»

Мәлум болушичә, қазақистандики уйғур язғучилиридин рус тилида язидиғанларму бар болуп, уларниң бир қатар романлири йоруқ көргәникән. Җүмлидин абдувәли садирофниң «виккиңларниң уйғур падишаһи», «қағанниң қайтип келиши», хәмит һәмрайефниң «ғулҗа йоли», «ғоҗилар вәзипилири» намлиқ романлири тарихий мавзуға йезилған болуп, улар уйғур вә башқиму милләт оқурмәнлири тәрипидин мунасип қарши елинди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт