Qazaqistan Uyghur edebiyatidiki yene bir roman: "Orxun Uyghur qaghanliqi"

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-09-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Yazghuchi we dramatorg exmetjan hashirining "Orxun Uyghur qaghanliqi" namliq tarixiy romanining muqawisi.
Yazghuchi we dramatorg exmetjan hashirining "Orxun Uyghur qaghanliqi" namliq tarixiy romanining muqawisi.
RFA/Oyghan

Qazaqistan Uyghur edebiyatining özining bir esirlik tarixi dawamida bir qanchilighan tarixiy, siyasiy we idiyewi özgirishlerni bashtin kechürgenliki melum. Bu jeryanda onlighan edibler ijad qilip, zaman telipige layiq öz eserlirini neshr qilip, qaldurup ketkenidi. Hazirmu bu edebiyatqa wekillik qilip kéliwatqan yazghuchilar edebiyatning shé'iriyet, proza, dramatorgiye we publistika saheliride yéngi eserlerni yaratmaqta. Yéqinda almuta shehiridiki "Print-ékspréss" neshriyatidin yazghuchi we dramatorg exmetjan hashirining "Orxun Uyghur qaghanliqi" namliq tarixiy romani yoruq kördi. Eser 38 babtin terkib tapqan bolup, omumiy hejmi 22 basma tawaqni, yeni 358 betni teshkil qilidu.

Igilishimizche, romanchiliq ijadiyiti zamaniwi qazaqistan Uyghur edebiyatining muhim salmaqni igiligen hemde prozining shekli jehettin murekkep bir sahesi bolup, eyni waqitlarda bu sahede bir qatar ataqliq yazghuchilar ijad qilghaniken. Shularning biri hazir almuta shehiride yashaydighan 82 yashliq yazghuchi exmetjan hashiri özining 60 yilgha yéqin waqtini edebiy ijadiyetke serp qilghan we bu jehette onlighan hékayilerni, powéstlarni, romanlarni we dramilarni neshr qilghan.

Biz yazghuchining nöwettiki "Orxun Uyghur qaghanliqi" romanining yoruq körgenlikidin xewer tépip, aptorni ziyaret qilduq.

Exmetjan hashiri özining axirqi waqitlarda Uyghurlarning bolupmu ötmüsh tarixigha qiziqip, bu yönilishte köp izden'genlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Kéyinki yillarda Uyghur orxun qaghanliqi qandaq qurulghaniken dep bir az menbelerni yighdim. Bu romanda on Uyghur, toqquz oghuz qan-qérindash türkiy qebililerni éghir külpetler bilen béshini qoshup, Uyghur orxun qaghanliqini qurghan meshhur qaghanlar tomid qaghan, köl boyla, moyunchur we qedimki Uyghur orxun yéziqini ijad qilghan danishmen qaghan, alim we yazghuchi boguxanlarning bedi'iy obrazi, qedimki ejdadlirimizning hayati, örp-adetliri tarixiy qaynaqlar asasida keng teswirlendi, dep oylaymen. 2014-Yildin matériyallarni qarap, 'toqquz Uyghur', 'on Uyghur' qebililirining béshini qoshqan tomid qaghanning hayatini jiqraq ögenduq."

Yazghuchi eserning merkiziy asiyaning köpligen rayonlirida yüz bergen weqelerni hemde shu chaghlarda közge chüshken tarixiy shexslerning hayati we herbiy yürüshlirini, Uyghurlarning qedimiy yéziqining meydan'gha kélish tarixini, étiqad qilghan dinlirini, her xil döletler we qebililer arisidiki munasiwetlerni öz ichige alidighanliqini bildürdi.

"Men oylaymen, bizning tariximizda köpini medeniyet emes, ademni chépish, öltürüsh shu dewrlerning bir bayriqi bolghandek körünidu. Biraq moyunchur qaghanning oghli boguxan dadisi bilen sözleshkende, deydu: "Dada, Uyghur orxun qaghanliqi quruldi. Qaghanliqni saqlaydighan néme? qilichmu, neyzimu ya bashqa nersimu dep, özi jawab béridu. Méning oyumche bolsa, döletni saqlaydighan birdin-bir menbe bu qedimiy Uyghur yéziqidur. Biz shuni ijad qilishimiz kérek. Bu romandiki eng chong nerse, türkiy xelqlerning qedimiy yéziqliri bolghan. Boguxanning tarix üchün, xelqi üchün qilghan ishi, birinchidin, Uyghurning qedimiy yéziqini ijad qilidu. Ikkinchidin, Uyghur orxun qaghanliqining merkizi qarabalasaghunni ayaghlashturidu. Dunyagha qarabalasaghun kélidu."

Exmetjan hashiri 1938-yili almuta wilayitining maliway yézisida tughulghan. U deslepte yarkent shehiridiki pédagogikiliq téxnikumni, andin hazirqi el-farabi namidiki qazaq milliy uniwérsitétining filologiye fakultétini tamamlighan. U uzun yillar dawamida "Kommunizm tughi", yeni hazirqi "Uyghur awazi" gézitide, shundaqla qazaqistan yazghuchilar ittipaqida we bashqimu neshriyat töhpiliride ishligen. Exmetjan hashiri "Yashighinim yashighan", "Solmas gül", "Nur ana" powéstlirining, "Yalghuz yalpuz" "Idiqut", "Ba'urchuq art tékin" romanlirining, "Ölmes bolup tughulghanlar", "Muqamchi", "Idiqut", "Yalghuz yalpuz" sehne eserlirining aptori.

Qazaqistan Uyghur edebiyatida romanchiliq ijadiyiti qandaq tereqqiy etken hem uning bügünki ehwali qaysi derijide?

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéf ependi qazaqistan Uyghur edebiyatida roman zhanirining asasen 20-esirning ikkinchi yérimidin bashlap, nahayiti jushqun halda tereqqiy qilghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Romanchiliq ijadiyiti tasadipiy kelmidi. Sewebi 20-esirdiki Uyghur xelqining milliy-azadliq kürishi uninggha asas yaritip berdi. Elwette, hézmet abdullinning romanliri shu chaghdiki siyasiy-ijtima'iy weqelerni eks ettürgen. Andin kéyin ziya semedining bir türküm romanliri élan qilindi. Ziya semedi Uyghur romanchiliqining eng aliy ülgisini yaratqan edib. Exmetjan aka hashirimu ene shu romanchiliq ijadiyitini dawamlashturghan yazghuchi. Uning bu mawzugha bérishtiki asasiy seweb, shu dewrde Uyghur xelqi öz musteqilliqini qandaq saqlap qalalidi, shu dewrde shunchilik chong tejribisi bar turup, némishqa kéyinki esirlerde öz musteqilliqimizni saqlap qalalmiduq dégen oy-pikirler éytilidu. Mu'ellipning yéngi'Uyghur orxun qaghanliqi'esirimu ilgiriki romanlargha oxshash Uyghur xelqining güllen'gen bir dewrige béghishlan'ghan."

Alimjan hemrayéfning éytishiche, ötken esirning bolupmu 60-yilliridin ta 90-yillirighiche bolghan ariliq Uyghur romanchiliqining eng choqqigha yetken dewriken. Bu waqitta yene mesümjan zulpiqarof, jamaldin bosaqof, qurban toxtemof, turghan toxtemof qatarliq köpligen romanchilar ijad etkeniken.

Alimjan hemrayéf yene mundaq dédi: "Emdi bügün chong yazghuchi-sha'irlirimiz baqiliq bolup ketti. Kéyinki ewladlar romanchiliq zhanirigha dégüdek derijide teyyar bolalmaywatidu. Rast, zamaniwi mawzugha yéziliwatqan romanlar bar. Emma tarixiy mawzugha béghishlan'ghan eserler nahayiti kemdin-kem. Biz yashlargha buni teshwiq qiliwatimiz. Qazaqistan diyarida nahayiti güllen'gen Uyghur edebiyati bar idi. Bügünki künde shuning warisliri kérek. Hazir bu bizning teshwishliniwatqan mesililirimizning birige aylandi."

Melum bolushiche, qazaqistandiki Uyghur yazghuchiliridin rus tilida yazidighanlarmu bar bolup, ularning bir qatar romanliri yoruq körgeniken. Jümlidin abduweli sadirofning "Wikkinglarning Uyghur padishahi", "Qaghanning qaytip kélishi", xemit hemrayéfning "Ghulja yoli", "Ghojilar wezipiliri" namliq romanliri tarixiy mawzugha yézilghan bolup, ular Uyghur we bashqimu millet oqurmenliri teripidin munasip qarshi élindi.

Toluq bet