Qazaqistanda Uyghur tilida neshr qilinidighan gézit-zhornallar özlirini qandaq saqlap qéliwatidu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-10-27
Share
Uyghur-avazi-gezitige-mushteri-1.jpg "Uyghur awazi" gézitige mushteri toplash herikitidin bir körünüsh 2020-yil 15-öktebir almuta wilayitining awat yézisi.
RFA/Oyghan

Melumki, 90-yillarning bashlirida sabiq sowét ittipaqi yimirilip, uning terkibide bolghan jumhuriyetler musteqilliq alghandin kéyin her bir memliket siyaset, iqtisad, medeniyet we bashqimu sahelerde öz aldigha tereqqiyat yolini tallap alghan idi. Shu jümlidin qazaqistanmu dunya miqiyasigha chiqip, xelq'arada tonulushqa bashlidi. Uning terkibide yashawatqan 100 din oshuq milletler qatarida nopusi jehettin aldinqi orunda turuwatqan Uyghurlarmu özlirining milliy kimlikini saqlap qilish üchün küreshti. Milliy metbu'at ene shu özini saqlap qélishning muhim yönilishlirining biri bolup qaldi.

Biz mezkur programmimizda ottuz yilgha yéqin ömür sürüp kéliwatqan qazaqistan memlikitidiki Uyghurlarning bügünki künde özlirining ana tilidiki gézit-zhornallirini saqlap qélish üchün qandaq heriketlerni qiliwatqanliqini, ularning aldida qandaq mesililerning turuwatqanliqini yorutushni meqset qilduq.

Igilishimizche, yérim yildin oshuq waqit mabeynide qazaqistanda korona wirusi késilining tarqilishi munasiwiti bilen jem'iyetning barliq saheliride bixeterlik chariliri körülüshke bashlighan idi. Yeni qazaqistan hökümiti mezkur wabaning yuqush yollirini cheklesh meqsitide pütkül el boyiche pewqul'adde halet, andin karantin tertipi élan qildi. Yéqinqi waqitlarda bixeterlik chariliri bir az yéniklitilgen bolsimu, buning tesiri Uyghur tilida chiqiwatqan gézit we zhurnallarning ishidimu bayqalmaqtiken. Shu sewebtin almutada neshr qilinidighan bir qatar gézit-zhurnallar bilen alaqileshtuq.

Shularning biri bolghan "Intizar" Uyghur xanim-qizliri zhurnili 2002-yilining öktebir éyidin bashlap ikki ayda bir neshr qilinip kéliwatmaqtiken. Biz almuta shehiride turushluq neshriyatchi, "Intizar" zhurnilining turaqliq muxbirilirining biri aznat talipof ependini ziyaret qilghinimizda, u mundaq dédi: "Her qandaq neshirni dunyagha barliqqa keltürüsh bir mesile, uni bügünki dunya bazirigha maslashturush alahide ejirni telep qilidighanliqi héch kimge sir emes. Mana mushu mesile üstide zhurnalning layihe mu'ellipi merhum peyzullam exmetof xéli bash qaturghan idi. Allagha ming qatliq shükri, jy-jaylardiki bizning milliy medeniyitimizning janköyerliri bilen xanim-qizlar kéngeshliri re'islirining tirishchanliqi, qollap-quwetlishining arqisida zhurnilimiz oqurmenliri bilen üzlüksiz didarliship kéliwatidu."

Igilishimizche, almutada 2012-yildin buyan yoruq körüwatqan neshir-ebkarlarning biri "Ghunche" balilar zhurnili bolup, u ottura asiyada Uyghur tilida chiqidighan birdin-bir balilar zhurnili bolghanliqi étirap qilin'ghanidi. Zhurnal Uyghur edebiyatini, medeniyitini, örp-adetlirini terghib qilishta muhim rol oynap kelgen.

"Ghunche" zhurnilining ijra'iy mudiri dilerem jelilowa xanim radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "2020-Yilning béshida qazaqistan élide bashqa ellerge oxshash bir ensizchilik zamani bashlandi. Bu waba barliq xelqni qalaymiqanchiliqqa sélip qoydi. Mektep oqughuchiliri bashqilargha oxshash mektep bénasigha baridighanni toxtitip, öyde intérnét arqiliq oqushlirini dawamlashturdi. 'ghunche' balilar zhurnili bolghanliqtin uni ghunchilirimizge qolmu-qol yetküzüsh qiyin boldi."

Qazaqistanda 2016-yildin buyan Uyghur tilida chiqidighan yene bir zhurnal "Ijadkar" edebiy-publistikiliq, ilmiy-ammibap zhornilidur. Üch ayda bir qétim neshr qilinidighan mezkur zhurnalda qazaqistan Uyghur yazghuchilirining eserliridin tashqiri yene Uyghur éli edibliriningmu eserliri turaqliq élan qilinip kelgen.

"Izhadkar" zhurnilining bash muherriri malik muhemmidinof ependi ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Ebediy dostluq bölümi astida qérindash qazaq, özbék, qirghiz we bashqa xelqlerning dangliq ediblirining eserliri terjime qilinip, oqurmen diqqitige sunulmaqta. Zhornilimiz eyni chaghlarda 1000 dane etrapida yoruq körgen bolsa, bügünki tangda 200-300 danini teshkil qilmaqta. Zhornalni neshrge teyyarlash chong japa-musheqqet bolsa, uni tarqitish uningdinmu müshkül bolmaqta."

Biz almuta sheherlik Uyghur étno-medeniyet merkizi teripidin tesis qilinip, 2006-yildin buyan yoruq körüwatqan "Asiya bügün" jumhuriyetlik musteqil géziti bash muherriri, sha'ire tashgül héziyarowa xanim bilen alaqileshtuq.

Tashgül héziyarowaning éytishiche, bu yili almuta wilayitining nahiyeliridin mezkur gézitke mushteri bolushni xalighuchilarning sani köpeygeniken. U gézitke yézilisha bezi mesililerning tughulghanliqini eskertip, mundaq dédi: "Poshtilargha bérip özliri yézilishning ornigha yigitbashliri, xanim qizlar aldimizgha kelmidi dégen bahane bilen nurghun adem yézilmay qalghan. Ikkinchi sewebi, ana tilliq gézitlerni asasen 60 tin yuqiri kishiler oquydu. Ularning poshtigha kélish mumkinchiliki bolmamdékin. Bu yili karantin bezi qiyinchiliqlarni tughdurdi. Asasen aran mushteri toplawatqan gézit-zhurnallirimizning ehwaligha karantinning tesiri intayin küchlük boldi. Her mehellining hakimliri on ademdin köp kishi yighmaysiler dégenliktin bir asasen yigit bashliri, xanim-qizlargha tayinip ishlewatimiz."

Tashgül héziyarowa mart éyida bashlan'ghan karantin tüpeyli gézitning öz ishini waqitliq toxtatqanliqini, emma oqurmenlerning telep-tileklirini inawetke alghan halda, kéyinki waqitta gézit hejmining öskenlikini otturigha qoydi. U yene mushteriler sanini köpeytish meqsitide köp heriket qiliwatqanliqini, bu jehette yurt-jama'et aktiplirining buninggha yéqindin arilishiwatqanliqini, iqtisad yar berse, kélechekte nahiyeler boyiche öz muxbirlirinimu tutush niyitiningmu bar ikenlikini bildürdi.

Igilishimizche, 1957-yildin bashlap sabiq sowét ittipaqida jumhuriyetler ara "Kommunizm tughi" géziti neshr qilinishqa bashlap, u 1991-yili "Uyghur awazi" jumhuriyetlik ijtima'iy-siyasiy géziti bolup özgergeniken. Biz "Uyghur awazi" gézitining bash muherriri yérshat esmetofni ziyaret qilduq.

U gézit kolléktipining karantin waqtida intérnét arqiliq ishleshke köchkenlikini, hazir bolsa, bixeterlik charilirini saqlash meqsitide xadimlarning ishxanigha toluq kelmey, belki köpinche öyde olturup ishlewatqanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Waba waqtida bizge qiyin kelgen nerse, elwette, bu emes, mushteri toplash mesilisi. Biz bultur 16000 tarilimni qolgha keltürgen. 2021-Yilgha mushteri toplashni hazir bashliwettuq. Uningdimu biz karantin tertipini buzmay, ishlirimizni püttürüp kéliwatimiz. Mushteri toplash jay-jaylarda qizghin méngiwatidu. Gézitimiz sanini bulturqidin chüshermeslik sho'arini tuttuq. Bizni xush qilidighan bir yéri xelq özini tashliwetmeptu."

Melum bolushiche, qazaqistanda eyni chaghlarda "Ana mektep", "Meripet", "Yéngi ewlad" "Xush keypiyat", "Perwaz", "Arzu", "Didar" qatarliq gézit-zhornallar neshr qilin'ghan bolup, ular asasen iqtisad tapchilliqi sewebidin yépilip ketkeniken. Almutada yene "Éhsan", "Uyghur pén", "Axbarat" qatarliq zhurnallar neshr qiliniwatqan bolup, ularmu iqtisadiy qiyinchiliqlargha qarimay, özlirini özliri teminleshning amallirini qilmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.