Хәлқара кәчүрүм тәшкилати корона вируси мунасивити билән қазақистандики вәзийәткә чүшәнчә бәргән

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-04-29
Share
qazaqistan-virus-qutquzush.jpg Теббий хадимлар корона вирус юқум гумандари бир аял билән балисиға ярдәм қилип, уларни қутқузуш машинисиға чиқириватқан көрүнүш. 2020-Йили 19-март, алмута.
AP

Бир айдин ошуқ вақиттин буян мәркизий асияниң бир қатар мәмликәтлири, шу җүмлидин қазақистанда хитайниң вухән шәһиридин дуняға тариған корона вируси кесили сәвәбидин пәвқуладдә һаләт елан қилинип, җиддий чариләрниң көрүлгәнлики мәлум. Шу мунасивәт билән һазир дуняниң һәр қайси кишилик һоқуқ тәшкилатлири, һоқуқ қоғдиғучилар, көзәткүчиләр мәзкур әлләрдә көрүлүватқан бу чариләр һәққидә өз қарашлирини билдүрмәктә. Аммиви ахбарат васитилиридә елан қилиниватқан көплигән мақалиләр буниң ярқин испати болмақта.

Йеқинда дунядики әнә шундақ салаһийәтлик кишилик һоқуқни қоғдаш тәшкилатлириниң бири болған хәлқара кәчүрүм тәшкилати билдүрүш елан қилип, шәрқий явропа һәм мәркизий асия мәмликәтлирини корона вируси мунасивити билән қоллиниливатқан чариләр җәрянида кишилик һоқуққа һөрмәт қилишқа чақирған.

“пәрғанә” хәлқара йеңилиқлар агентлиқида елан қилинған “һоқуқ қоғдиғучилар ташкәнт һәм нур-султанниң COVOD-19 ға диққәтсизликини тәкитлиди” намлиқ мақалида ейтилишичә, түркмәнистан вә таҗикистан қатарлиқ мәмликәтләр мәзкур вирус хәвпини кемәйтип көрсәткән болса, өзбекистан, қирғизистан вә қазақистан даирилири әксичә тәқибләш һәм мәҗбурлаш чарилирини көрмәктикән.

Кәчүрүм тәшкилатиниң мәркизий асия бойичә тәтқиқатчиси хеза макгилл мундақ дегән: “районда COVOD-19 кесилиниң тарқилишиға қарап, шундақ бир ой пәйда болидуки, көплигән һөкүмәтләр җәмийәт саламәтликини қоғдаштин көрә, башқа көзқараштикиләрни бесишқа мәнпәәтдар.” мақалида йәнә корона вируси мунасивити билән көрүлүватқан чариләрни баһанә қилип, һәтта көп қәвәтлик өйләрниң кирип чиқидиған ишиклирини тақиветип, униң турғунлирини мәҗбурий һалда карантинға олтурғузушқа охшаш әһваллириниңму орун еливатқанлиқи ейтилған. Мундақ әһваллар қазақистанниң ақтав, қариғанда шәһәрлиридә орун алған болсиму, йәрлик даириләр буни инкар қилип кәлгән.

Әмди “мәркизий асия” тор бетидә елан қилинған “хәлқара кәчүрүм тәшкилати: мәркизий асияда вирус юқуми дәвридә пуқралар һоқуқлири бузулмақта” намлиқ мақалида өзбекистан, қирғизистан вә қазақистанда пәвқуладдә һаләт чарилириниң журналистларға, теббий хизмәтчиләр вә паалийәтчиләргә қарши қаритилғанлиқи тәкитләнгән. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң явропа вә мәркизий асия бойичә мудири хю улямсон мәркизий асия мәмликәтлири һөкүмәтлириниң корона вируси һәққидә ениқ пакитларни оттуриға қоюп, өз пуқралириниң саламәтликини тәминләш зөрүрлүкини билдүргән. Мақалида қазақистан даирилириниң әмәлдики қанунларни сөз әркинликини бастуруш, журналистларни, өктичи паалийәтчиләрни тәқибләш мәқситидә пайдиланғанлиқи тәкитләнгән.

Кишилик һоқуқ бойичә қазақистан бөлүминиң мудири йевгений җовтис әпәнди қазақистандики кишилик һоқуқниң бузулуш мәсилисини бир қанчә йөнилишләрдә қарашқа болидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “биринчидин, шу нәрсә дәрһал көзгә чүшидуки, мундақ ишлар җинайи ишлар һөҗҗитиниң 274-маддиси даирисидә қарилиду. Йәни сотқичә болған ишларни тергәв қилиш пәвқуладдә һаләт вақтида ялған хәвәрләрни тарқитиш билән бағлаштурулмақта. Иҗтимаий таратқуларда әнә шундақ хәвәрләрни таратқанлар тизимиға сиясий паалийәтчиләрму киргүзүлмәктә. Бизни әлвәттә мана мушу нәрсә қаттиқ тәшвишләндүриду. Уларниң һәрикәтлири адәттә корона вируси билән әмәс, бәлки биринчи президент һәм униң аилиси, я болмиса һөкүмран партийә билән бағланған болсиму, бу һәрикәтләр пәвқуладдә һаләт вақтида елип берилди дегән сәвәб баһанә болмақта. Әмди уларниң һәрикәтлириниң пәвқуладдә һаләт чарилиригә һеч қандақ мунасивити йоқ. Иккинчидин, пәвқуладдә һаләт мунасивити билән меңиш-турушларни, болупму телефон алақилирини контрол қилиш чарилириму бизни тәшвишләндүриду. Үчинчидин, сот ишлириниң елип берилиши тәшвишләндүриду, чүнки уларниң һазир елип бериватқан ишлири әқилгә сиғмайду. Җинайи ишларни тергав қилиш болсун, адвокатлар билән ишләш болсун, вә башқиларда көп кәмчиликләр бар.”

Йевгений җовтис пәвқуладдә һаләт сәвәбидин кишиләрниң өз һоқуқлирини қоғдашта, сөз әркинликидә бир қанчә чәклимиләргә дуч келиватқанлиқини тәкитлиди.

Радийомиз зияритини қобул қилған адвокат шиңқуат байҗаноф әпәнди мундақ деди: “һоқуқ қоғдаш органлири, ички ишлар министирлиқи мушу карантин вақтини пайдилинип, паалийәтчиләр вә башқиларға нисбәтән җинайий ишлар қозғаш, уларни чақиртиш, тергав йүргүзүш охшаш ишларни қиливатиду. Мениң ейтмақчи болғиним, сиясий паалийәтчиләрниң ишини мушу карантин пәйтидә йүргүзүватиду. Мәсилән, өз вақтида хитайниң бастуруш сияситигә, болупму хитайниң қазақ вә уйғурларға қарши қаратқан қирғинчилиқиға қарши очуқ сөзлигән, шундақла қазақистан йерини хитайға қошувелиш пикригә қарши чиққан, корона вируси мәсилисидә йәнә шу хитайни әйиблигән серикҗан билаш иши мана шу карантин вақтиға тоғра келип қалған. Һазир ‛нағиз ата юрт‚ тәшкилатиниң йигитлирини мушу пәйттә чақиртиватиду. Җинайи иш қозғиливатқан медев наһийәлик соти карантин вақтида пүтүнләй йепилип қалди. Шундақтиму тергавни давамлаштуруватиду. Бу дурус әмәс.”

Қазақистанлиқ һоқуқ қоғдиғучи андрей гришин әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: “пәвқуладдә һаләт тәртипи вә корона вируси елимиздики барлиқ мәсилиләрни техиму җиддийләштүрүвәтти. Һазир қанчилик паалийәтчиләрниң асасий сәвәбләрсиз җавабкарлиққа тартилғанлиқини көрүватимиз. Демәк, кишиләрниң инсан һәқлириниң бузулуватиду. Һазир җинайи ишлар һөҗҗитиниң 274-маддиси актип һалда ишлитиливатиду. Йәни пәвқуладдә һаләт шараитида ялған ахбаратларни қәстән тарқитиш, уларниң пәвқуладдә һаләт тәртипигә зиян кәлтүрүши. Бу йәрдә даириләр үчүн пуқраларни контрол қилиш мумкинчилики пәйда болған.”

Андрей гришин йәнә пәвқуладдә һаләт вә карантин тәртипи пәйтидә көплигән адәмләрниң агаһландурушсиз сақчилар тәрипидин елип кетилип, бәлгилик қәрәлгә соланған пәйтләрниң пат-пат орун еливатқанлиқини билдүрди.

Игилишимизчә, корона вирусиниң дуняға тарқилиши билән қазақистанда 16-марттин башлап пәвқуладдә һаләт елан қилинған иди. Әһвал җиддийлишип, дәсләптә нур-султан, алмута шәһәрлиригә, андин бәзи шәһәр вә областларға карантин тәртипи киргүзүлди. Шу мунасивәт билән җай-җайларда қаттиқ бихәтәрлик чарилири көрүлүп, бу тәртипни бузғанлар җавабқа тартилмақта. Әлдә пәвқуладдә һаләт қәрәли 13-майғичә узартилған болуп, 28-апрелға қәдәр қазақистанда корона вируси билән юқумланғанлар сани 3027гә, сақайғанлар 774 гә, өлгәнләр 25 кә йәткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт