Xelq'ara kechürüm teshkilati korona wirusi munasiwiti bilen qazaqistandiki weziyetke chüshenche bergen

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-04-29
Share
qazaqistan-virus-qutquzush.jpg Tébbiy xadimlar korona wirus yuqum gumandari bir ayal bilen balisigha yardem qilip, ularni qutquzush mashinisigha chiqiriwatqan körünüsh. 2020-Yili 19-mart, almuta.
AP

Bir aydin oshuq waqittin buyan merkiziy asiyaning bir qatar memliketliri, shu jümlidin qazaqistanda xitayning wuxen shehiridin dunyagha tarighan korona wirusi késili sewebidin pewqul'adde halet élan qilinip, jiddiy charilerning körülgenliki melum. Shu munasiwet bilen hazir dunyaning her qaysi kishilik hoquq teshkilatliri, hoquq qoghdighuchilar, közetküchiler mezkur ellerde körülüwatqan bu chariler heqqide öz qarashlirini bildürmekte. Ammiwi axbarat wasitiliride élan qiliniwatqan köpligen maqaliler buning yarqin ispati bolmaqta.

Yéqinda dunyadiki ene shundaq salahiyetlik kishilik hoquqni qoghdash teshkilatlirining biri bolghan xelq'ara kechürüm teshkilati bildürüsh élan qilip, sherqiy yawropa hem merkiziy asiya memliketlirini korona wirusi munasiwiti bilen qolliniliwatqan chariler jeryanida kishilik hoquqqa hörmet qilishqa chaqirghan.

“Perghane” xelq'ara yéngiliqlar agéntliqida élan qilin'ghan “Hoquq qoghdighuchilar tashkent hem nur-sultanning COVOD-19 gha diqqetsizlikini tekitlidi” namliq maqalida éytilishiche, türkmenistan we tajikistan qatarliq memliketler mezkur wirus xewpini kémeytip körsetken bolsa, özbékistan, qirghizistan we qazaqistan da'iriliri eksiche teqiblesh hem mejburlash charilirini körmektiken.

Kechürüm teshkilatining merkiziy asiya boyiche tetqiqatchisi xéza makgill mundaq dégen: “Rayonda COVOD-19 késilining tarqilishigha qarap, shundaq bir oy peyda boliduki, köpligen hökümetler jem'iyet salametlikini qoghdashtin köre, bashqa közqarashtikilerni bésishqa menpe'etdar.” maqalida yene korona wirusi munasiwiti bilen körülüwatqan charilerni bahane qilip, hetta köp qewetlik öylerning kirip chiqidighan ishiklirini taqiwétip, uning turghunlirini mejburiy halda karantin'gha olturghuzushqa oxshash ehwalliriningmu orun éliwatqanliqi éytilghan. Mundaq ehwallar qazaqistanning aqtaw, qarighanda sheherliride orun alghan bolsimu, yerlik da'iriler buni inkar qilip kelgen.

Emdi “Merkiziy asiya” tor bétide élan qilin'ghan “Xelq'ara kechürüm teshkilati: merkiziy asiyada wirus yuqumi dewride puqralar hoquqliri buzulmaqta” namliq maqalida özbékistan, qirghizistan we qazaqistanda pewqul'adde halet charilirining zhurnalistlargha, tébbiy xizmetchiler we pa'aliyetchilerge qarshi qaritilghanliqi tekitlen'gen. Xelq'ara kechürüm teshkilatining yawropa we merkiziy asiya boyiche mudiri xyu ulyamson merkiziy asiya memliketliri hökümetlirining korona wirusi heqqide éniq pakitlarni otturigha qoyup, öz puqralirining salametlikini teminlesh zörürlükini bildürgen. Maqalida qazaqistan da'irilirining emeldiki qanunlarni söz erkinlikini basturush, zhurnalistlarni, öktichi pa'aliyetchilerni teqiblesh meqsitide paydilan'ghanliqi tekitlen'gen.

Kishilik hoquq boyiche qazaqistan bölümining mudiri yéwgéniy jowtis ependi qazaqistandiki kishilik hoquqning buzulush mesilisini bir qanche yönilishlerde qarashqa bolidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Birinchidin, shu nerse derhal közge chüshiduki, mundaq ishlar jinayi ishlar höjjitining 274-maddisi da'iriside qarilidu. Yeni sotqiche bolghan ishlarni térgew qilish pewqul'adde halet waqtida yalghan xewerlerni tarqitish bilen baghlashturulmaqta. Ijtima'iy taratqularda ene shundaq xewerlerni taratqanlar tizimigha siyasiy pa'aliyetchilermu kirgüzülmekte. Bizni elwette mana mushu nerse qattiq teshwishlendüridu. Ularning heriketliri adette korona wirusi bilen emes, belki birinchi prézidént hem uning a'ilisi, ya bolmisa hökümran partiye bilen baghlan'ghan bolsimu, bu heriketler pewqul'adde halet waqtida élip bérildi dégen seweb bahane bolmaqta. Emdi ularning heriketlirining pewqul'adde halet charilirige héch qandaq munasiwiti yoq. Ikkinchidin, pewqul'adde halet munasiwiti bilen méngish-turushlarni, bolupmu téléfon alaqilirini kontrol qilish charilirimu bizni teshwishlendüridu. Üchinchidin, sot ishlirining élip bérilishi teshwishlendüridu, chünki ularning hazir élip bériwatqan ishliri eqilge sighmaydu. Jinayi ishlarni térgaw qilish bolsun, adwokatlar bilen ishlesh bolsun, we bashqilarda köp kemchilikler bar.”

Yéwgéniy jowtis pewqul'adde halet sewebidin kishilerning öz hoquqlirini qoghdashta, söz erkinlikide bir qanche cheklimilerge duch kéliwatqanliqini tekitlidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan adwokat shingqu'at bayjanof ependi mundaq dédi: “Hoquq qoghdash organliri, ichki ishlar ministirliqi mushu karantin waqtini paydilinip, pa'aliyetchiler we bashqilargha nisbeten jinayiy ishlar qozghash, ularni chaqirtish, térgaw yürgüzüsh oxshash ishlarni qiliwatidu. Méning éytmaqchi bolghinim, siyasiy pa'aliyetchilerning ishini mushu karantin peytide yürgüzüwatidu. Mesilen, öz waqtida xitayning basturush siyasitige, bolupmu xitayning qazaq we Uyghurlargha qarshi qaratqan qirghinchiliqigha qarshi ochuq sözligen, shundaqla qazaqistan yérini xitaygha qoshuwélish pikrige qarshi chiqqan, korona wirusi mesiliside yene shu xitayni eyibligen sérikjan bilash ishi mana shu karantin waqtigha toghra kélip qalghan. Hazir ‛naghiz ata yurt‚ teshkilatining yigitlirini mushu peytte chaqirtiwatidu. Jinayi ish qozghiliwatqan médéw nahiyelik soti karantin waqtida pütünley yépilip qaldi. Shundaqtimu térgawni dawamlashturuwatidu. Bu durus emes.”

Qazaqistanliq hoquq qoghdighuchi andréy grishin ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Pewqul'adde halet tertipi we korona wirusi élimizdiki barliq mesililerni téximu jiddiyleshtürüwetti. Hazir qanchilik pa'aliyetchilerning asasiy seweblersiz jawabkarliqqa tartilghanliqini körüwatimiz. Démek, kishilerning insan heqlirining buzuluwatidu. Hazir jinayi ishlar höjjitining 274-maddisi aktip halda ishlitiliwatidu. Yeni pewqul'adde halet shara'itida yalghan axbaratlarni qesten tarqitish, ularning pewqul'adde halet tertipige ziyan keltürüshi. Bu yerde da'iriler üchün puqralarni kontrol qilish mumkinchiliki peyda bolghan.”

Andréy grishin yene pewqul'adde halet we karantin tertipi peytide köpligen ademlerning agahlandurushsiz saqchilar teripidin élip kétilip, belgilik qerelge solan'ghan peytlerning pat-pat orun éliwatqanliqini bildürdi.

Igilishimizche, korona wirusining dunyagha tarqilishi bilen qazaqistanda 16-marttin bashlap pewqul'adde halet élan qilin'ghan idi. Ehwal jiddiyliship, deslepte nur-sultan, almuta sheherlirige, andin bezi sheher we oblastlargha karantin tertipi kirgüzüldi. Shu munasiwet bilen jay-jaylarda qattiq bixeterlik chariliri körülüp, bu tertipni buzghanlar jawabqa tartilmaqta. Elde pewqul'adde halet qereli 13-mayghiche uzartilghan bolup, 28-aprélgha qeder qazaqistanda korona wirusi bilen yuqumlan'ghanlar sani 3027ge, saqayghanlar 774 ge, ölgenler 25 ke yetken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet