Qazaqistan ottura asiya boyiche korona wirusi bilen eng köp yuqumlan'ghanlar tizimigha kirdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-06-26
Share
qazaqistan-virus-almuta.jpg Qazaqistan saqchisining korona wirusining tarqilishidin saqlinish üchün almutagha kirish éghizini bronéwik bilen tosuwatqan körünüshi. 2020-Yili 19-mart.
AFP

Ammiwi axbarat wasitiliri xewerlirige qarighanda, korona wirusi késilining dunyagha tarqilish munasiwiti bilen köpligen memliketlerde bixeterlik tedbirliri qolliniliwatqan bolsimu, emma axirqi waqitlarda ehwalning téximu murekkepleshkenliki ilgiri sürülmekte. Mundaq memliketler tizimida muhajirettiki Uyghurlar eng köp olturaqlashqan qazaqistan we qirghizistanmu bar bolup, qazaqistan sabiq sowét ottura asiya jumhuriyetliri ichide aldinqi orunda iken.

“Perghane ru” xewerler agéntliqida élan qilin'ghan “Dunyawi selametlikni saqlash teshkilati qazaqistan we qirghizistanni korona wirusini téz tarqitidighan ellerge kirgüzdi” namliq maqalida éytilishiche, mezkur teshkilat wekili korona wirusi téz tariliwatqan memliketler tizimigha shiwétsiye, moldawiye, shimaliy makédoniye, ezerbeyjan, qazaqistan, albaniye, bosniye we gértsogowina, qirghizistan, ukra'ina we kosowani kirgüzgen. Maqalidin melum bolushiche, 25-iyun'gha qeder qirghizistanda korona wirusi bilen yuqumlan'ghanlar sani 3954 ke yetken, 2112 adem saqayghan, 43 adem ölgen. Qazaqistanda yuqumlan'ghanlar 19 285, saqayghanlar 12 048, ölgenler 140 ademni teshkil qilghaniken.

“Qirghizistan 24” agéntliqida élan qilin'ghan “Korona wirusi qirghizistanda. Aghrighanlar sani we aghriqning tariyish kartisi” namliq maqalida körsitilishiche, 26-iyun'gha qeder qirghizistanda resmiy melumatlar boyiche 4204 adem yuqumlinip, ularning 2162 saqiyip, 43 ölgeniken. Qirghizistan hökümiti aghriqlar sanining köpiyishini toxtitish üchün barliq charilerni körmekte.

“Nomad. Ru” tor bétida bérilgen “Barliqi aman qalmaydu. . . Qazaqistanning salametlikni saqlash sistémisida néme boluwatidu?” dégen maqalida siyasetshunas daniyar ashimbayéf axirqi waqitlarda qazaqistanda da'irilerning kelse-kelmes chiqarghan qararliri, aghriqlar sanining ösüwatqanliqi, késelxanilarda orunlarning hem dora-dermeklerning yétishmesliki toghriliq köp éytiliwatqanliqini bildürgen. Maqalida déyilishiche, qazaqistanda korona wirusi munasiwiti bilen karantin tertibi élan qilinip, ahalige taza hawada seyle qilish, öz öyliridin sirtqa chiqish men'i qilin'ghan bolsimu, bu ademlerning imunitétigha selbiy tesir yetküzgen hem buning aqiwétide aghriqlar sani téximu köpiyip ketkeniken.

Yéqinda “Séntir asiya” axbarat agéntliqi élan qilghan “Korona wirusi we özini öyde solap turush qandaq qilip qazaqistan jem'iyitige tesir qildi?” namliq maqalida qazaqistanda mezkur wirusning téz tarqilishining bir nechche sewebliri körsitilgen. Maqalide éytilishiche, tébbiy yardem körsitish zaman teleplirige layiq bolmighanliqtin wirusqa qarshi turush ünümlük bolmighaniken. Yene bir tereptin, elde tébbiy kadirlarni yétildürüshmu chong mesililerning biri bolup qalmaqta. Shundaqla korona wirusining tarilishi bilen ahale arisida yéterlik derizhide teshwiq-terghibat ishliri yürgüzümigenliki ilgiri sürülmekte.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan wirus ilmi mutexessisi, akadémik mesimjan wélemof ependi qazaqistanda yuqumluq késeller weziyitining xéli jiddiyleshkenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Bu aghriqning chapsan özgirip, yéngi aghriqlarni keltürüp chiqiwatqanliqi, dunya boyiche, shuning ichide qazaqistanda korona wirusining türlirining tariliwatqanliqi bayqalmaqta. Qazaqistan boyiche korona wirusining éniqlash mesililiri kötürülmekte. Hazir buning ispatlirimu hör türlük boluwatidu. Shuninggha qarimay, alimlarning qatnishishida qazaqistanda uninggha qarshi waksinalarni chiqirish yuqiri derijide yürgüzülmekte. Mushu jehette jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi chong ishlarni yürgüzmekte.”

Mesimjan wélemof yene qazaqistanda korona wirusining yenimu tarilishining aldini élish meqsitide bezi karxanilarning ishini toxtitish ya cheklesh, aghriq küchiyip, késellerni orunlashturush meqsitide bashqa binalarni paydilinish ishlirining élip bériliwatqanliqini bildürdi. Uning éytishiche, qazaqistanda korona wirusining téximu küchiyishining aldini élish üchün memliket boyiche bixeterlik charilirini toxtatmasliq, buning üchün pütkül qazaqistan xelqining birliship heriket qilishini teminlesh lazimken.

Qazaqistandiki Uyghur pa'aliyetchilirining tekitlishiche, korona wirusi Uyghurlarningmu turmush-tirikchilikige, kündilik pa'aliyetlirige tesir qilmaqtiken.

Jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizining ijra'iy mudiri zuxrullam qurwanbaqiyéf ependi elde karantin tertipi bir az yéniklitilip, ahale bazarlargha, karxanilargha, mehkimilerge ishqa chiqqan bolsimu, ehwalning yenila éghirlashqanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Sheherde korona wirusi bilen aghriwatqanlar aziyishning ornigha wirus ewzhiyip kétiwatidu. Toy-tökün, nezir-chiragh, musibet boluwatqan öylerge maskisiz we 35-40 ademdin artuq kirishke bolmaydu. Dorixanilardimu ademler nöwetke turup, bir-birlep kiriwatidu. Bu xelqqe öz tesirini yetküzüwatidu.”

Zuxrullam qurwanbaqiyéf yene bashqa milletler bilen bir qatarda Uyghurlarning toy-tökünlirini ötküzüshningmu cheklen'genlikini, kafé-réstoranlarda qattiq qa'idilerge ri'aye qilish kéreklikini bildürdi. Uning éytishiche, hazir Uyghurlarning her qandaq ammiwi pa'aliyetlirini ötküzüsh mumkin bolmaywatqaniken. Uyghur jem'iyetlik birleshmiliri hökümet belgiligen qa'idilerge emel qilmaqta.

Igilishimizche, dunyada korona wirusi weziyitining keskinlish ishi bilen qazaqistanda 16-martta pewqul'adde halet élan qilin'ghanidi. Elde qollinilghan bixeterlik charilirining ünümsiz bolush sewebidin karantin tertipi kirgüzüldi. 11-Mayda pewqul'adde halet toxtitilip, bezi yéniklitishler élan qilin'ghan bolsimu, salametlikni saqlash organliri ahalini bixeterlik charilirini saqlashqa chaqirghanidi.

Melum bolushiche, qazaqistan prézidénti qasim-jomart toqayéf 26-iyun küni kéyinki heptide korona wirusi weziyitini turaqlandurush boyiche bezi charilesh körüshni hökümetke tapshurghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet