Қазақистан хитайға наразилиқ нотисини әвәтти

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-04-15
Share
qazaqistan-xitay-naraziliq.jpg Қазақистанниң хитайға наразилиқ мәктупи йоллиғанлиқ тоғрисидики хәвәрдин сүрәткә елинған.
reuters.com

Йеқинда хитай аммиви ахбарат васитилиридә елан қилинған бир мақалә сәвәбидин қазақистан мәтбуатлири һәм иҗтимаий таратқуларда күчлүк ғулғула қозғилип, бу һәтта қазақистанниң рәсмий һөкүмәт вәкиллириниң диққитини тартқан. Шу мунасивәт билән қазақистан хитайға наразилиқ нотисини әвәткән болуп, бу һәқтә мәтбуатларда һәр хил мәзмундики мақалиләр елан қилинишқа башлиған.

"қазақистан нур" ахбарат агентлиқида елан қилинған аделаида романованиң "қазақистан аммиви ахбарат васитилиридики мақалә сәвәбидин хитайға наразилиқ нотиси әвәтти" намлиқ мақалида ейтилишичә, бу мақалиниң мавзуси "немә үчүн қазақистан хитайға қайтип кәлгүси келиду?" икән. Мәзкур мақалә һәққидә ахбарат қазақистанниң ташқи ишлар министирлиқиниң тор бетидә елан қилинған болуп, униңда қазақистан ташқи ишлар министирлиқиниң хитайниң қазақистандики әлчиси җаң шяв билән учрашқанлиқи ейтилған. Икки тәрәп музакириси давамида қазақистан тәрәп наразилиқ билдүрүп, буниң "мәңгүлүк икки тәрәплимилик шериклик" истратегийәсини бузғанлиқ болуп һесаблинидиғанлиқини һәм бу икки мәмликәт арисидики келишимниң роһиға мас кәлмәйдиғанлиқини билдүргән. Мақалидин мәлум болушичә, мундақ наразилиқ нотиси қазақистанниң бейҗиңдики әлчиханиси тәрипидин хитай ташқи ишлар министирлиқиғиму әвәтилгән.

"алтинорда" тор бетидә берилгән "хитай қачан қазақистанни өзигә қошувалиду? хитайниң тонулған мәнбәсидә мушундақ соал бериду" намлиқ мақалида көрситилишичә, хитайдики "sohu.com" намлиқ әң чоң ахбарат агентлиқиниң журналистлири "хитай қачан қазақистанни өзигә қошувалиду?" дегән соални оттуриға ташлиған. Униңда ейтилишичә, хитай журналистлири тарихи мәсилиләрни көтүрүп, һазир қазақистанда хитайдин чиққан 400 миң адәмниң яшаватқанлиқини, уларниң өзлирини хитайниң чиң сулалисигә ятқузидиғанлиқини билдүргән.

"җас алаш" тор гезитидә елан қилинған "өз йерини хитайға қошқиси келидиғанлар кимләр?" дегән мақалида һазирқи қазақистанниң территорийә җәһәттин оттура асиядики әң чоң мәмликәт икәнлики тәкитлинип, униң өтмүш тарихида йүз бәргән сиясий-тарихий сәһипиләр мәлум дәриҗидә йорутулған вә бир қатар сиясәтшунас вә паалийәтчиләрниң бу һәқтики пикирлири берилгән. Шуларниң бири җәмийәт әрбаби арман шорайеф мундақ дегән: "мениңчә, хитай тор бәтлиридики мундақ нәрсиләргә әһмийәт беришниң һаҗити йоқ. Сәвәби хитай һеч қандақ мәмликәтни уруш билән, күч билән бесивалалмайду, улар сода-сетиқ билән, иқтисадий таҗавуз билән бесивелиши мумкин. Һазирму биз хитайға 11-12 милярд доллар қәрзимиз бар. Иқтисадимизға салған хитайниң мәблиғи 23 милярд доллардин ашиду. Биз мушу қәрз елиш мәсилисидә хитайдин сақ болушимиз керәк. Мумкин болғиничә, қәрзни тезрәк қайтурғинимиз дурус."

У йәнә өз сөзидә хитайға қәрзини қайтуралмиған мәмликәтләрниң өз йеридин, байлиқлиридин, қезилма канлиридин айриливатқанлиқини, һәр қандақ лайиһәләр үчүн хитайдин қәрз елишни тохтитиш лазимлиқини оттуриға қойған.

Биз қазақистан ташқи ишлар министирлиқиниң хитайға әвәткән наразилиқ нотиси һәққидә мәмликәтлик идариләр вәкиллири һәм бәзи мутәхәссисләрниң ой-пикирлирини игиләшкә тиришқан болсақму, һәр хил сәвәбләр түпәйлидин уларниң қарашлириға игә болалмидуқ. Шундақтиму бәзи сиясәтшунас вә паалийәтчиләр зияритимизни қобул қилди.

Сиясәтшунас йерлан сайроф әпәнди хитай мәтбуатлирида елан қилинған бу мақалиниң һәр бир қазақистанлиқни ғәзәпләндүридиған бир пакит икәнликини билдүрүп, мундақ деди: "қазақистан үчүн игилик һоқуқи вә мустәқиллиқ алий қәдрийәт болуп һесаблиниду. Қазақистан аһалиси вә униң пуқралири өз елиниң игилик һоқуқи вә мустәқиллиқини интайин қәдирләйду. Хитай тор бетидә елан қилинған қазақ хәлқи тоғрилиқ ейтқанлири һәқиқәткә мас кәлмәйду. 30 Йил мабәйнидә қазақистан хәлқи өзини мустәқил һес қилип келиватиду. Шуниң үчүн мундақ асассиз билдүрүшләр қазақистан вә хитай оттурисидики һәмкарлиққа сәлбий тәсир йәткүзиду. Қазақистан ташқи ишлар министирлиқи бу мәсилидә наразилиқ билдүрүп, интайин тоғра иш қилди. Қазақистан буниңдин кейинму өзиниң абруйини сақлап қелиш үчүн һәрикәт қилип, мундақ ишларниң тәкрарланмаслиқиға йол қоймайду, дәп ойлаймән."

Тонулған қазақ паалийәтчиси, сабиқ "атаюрт пидаийлири" тәшкилатиниң қурғучиси серикҗан билаш әпәндиниң пикричә, қазақистанниң хитайға наразилиқ нота әвәтиши чоң ғәлибә болуп, хитай мәтбуатлирида қазақ миллитини, қазақистан дөлитини хорлиши бу биринчи болуватқан әһвал әмәскән. У мундақ деди: "буниңдин он йилдәк илгири хитай тор бәтлиридә хитай язғучилар җәмийитиниң әзаси, хитай сотсиялизм институти башлиқиниң орунбасари ху хуңбониң қазақларниң ғуруриға тегидиған әсири елан қилинған иди. Униң бу йезишлири қазақ миллитигә қилған бәк чоң хорлуқ. Шу чағда биз мушуни көтүрдуқ. Үч тор бетини тақивәтти. Ху хуңбо өзи кәчүрүм хәт язди. Лекин шуниң билән иш тохтап қалди."

Серикҗан билаш шу чағларда буниң қазақистан мәтбуатлирида чоң ғулғула қозғиғанлиқини һәмдә қазақларниң хитайға дегән өчмәнликини ойғитип қойғанлиқини илгири сүрүп, йәнә мундақ деди: иккинчиси, корона вируси башланғандин кейин йәнә шу тор бәтлири корона вируси қазақистанда ясалған дегән мақалә елан қилди. Униңдиму қазақистан тәрәп буниңға қарши һеч қандақ гәп қилмиди. Үчинчиси, "қазақистанни қачан хитайға қошувалимиз" дегән мақалә елан қилинди. Арқидин бу мақалә "қазақистан хитайға қошулушни арзу қилиду" дегән нам билән елан қилиниду. Мушу мақалини мән тәрҗимә қилип, иҗтимаий таратқуларда елан қилдим. Арқидин қазақистандики чоң доктор, тарихчи турсунхан закен оғли күчлүк наразилиқини йезип чиқти һәм қазақистан ташқи ишлар министирлиқидин буниңға җаваб беришини сориди."

Серикҗан билашниң тәкитлишичә, буниңдин ташқири йәнә қуандиқ шамахайеф, қулкерим елемес, әлимҗан ешим оғли, тоқтар жағаш қатарлиқ зиялийлар мәзкур мәсилини көтүргәндин кейин қазақистан җәмийити бу мәсилини нәзәргә алған һәм бу мәсилә дөләт дәриҗисигә чиққан икән. У йәнә буниң қазақ миллитиниң өз мустәқиллиқини қоғдашниң, өз йеригә болған һөрмитиниң улуғ бир ғәлибиси икәнликини тәкитлиди.

Серикҗан билаш хитайниң хәлқарада өзиниң бастуруш сияситини актип елип кетиватқанлиқини билдүрди.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди бу мақалиниң баштин аяқ қазақ хәлқиниң, қазақистанниң тарихини, қазақларниң дөләт-ханлиқлирини рәт қилишқа қаритилған наһайити күчлүк сиясий ғәрәзлик билән йезилғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "әсли қазақистан 2017-йили хитай һөкүмити уйғурларни, қазақларни аммиви җаза лагерлириға қамап, милләт сүпитидә йоқ қилиш сияситини елип бериватқанда мушундақ наразилиқ нота тапшуруши керәк иди. Хитайниң пүткүл интернетни контрол қиливатқан бир вақитта бу мақалиниң чиқиши шуни көрситидуки, бу хитай һөкүмитиниң мақуллуқи билән чиққан мақалә. Әслидә қазақистан қаттиқ рәддийә бериши керәк иди. Қазақистанниң мушу қәдими қазақ хәлқиниң номусини һимайә қилди. Иккинчидин, қазақистан хитайниң һәқиқий мәқситини чүшәнди, дәп ойлаймән. Униң ‹, бир бәлвағ бир йол' истратегийәсиниң арқисида мәркизий асиядики пүткүл түркий дөләтләрни ютуветиш нийити бар иди. Мана бу муну мақалида паш болди."

Қәһриман ғоҗамбәрди йәнә хитайниң башқа мәмликәтләр билән болған мунасивәтлиридә даим өз мәнпәәтини биринчи орунға қойидиғанлиқини, бу сиясәтни болупму уйғурларниң аллиқачан чүшинип йәткәнликини билдүрди.

Игилишимизчә, йеқинда америка ташқи ишлар министирлиқиниң хитайниң җаза лагерлири һәққидә ғәрб дунясиға гуваһлиқ бәргән шаһит сайрагүл савутбайға 2020-йиллиқ "җәсур аяллар хәлқара мукапати" тапшуруши хитайниң қазақистандики әлчиси җаң шявниң фейсбук бетидики варақчисида қаттиқ тәнқидкә учрап, бу нөвәттә мәтбуатларда һәм иҗтимаий таратқуларда күчлүк ғулғула қозғиғаниди. Җаң шяв сайрагүл савутбайни вәтәнни, йәни хитайни сетишта әйибләп, уни әң қәбиһ сөзләр билән һақарәтлигәниди. Хитай мәтбуатлирида тарқиған бу қетимқи мақалиниңму қазақистан җамаәтчилики арисида қаттиқ наразилиқ туғдуруватқанлиқи оттуриға чиқмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт