Xitayni aqlighan qazaq ziyaliysi qattiq tenqidke uchridi

Muxbirimiz erkin
2017-06-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Altayning köktoqay nahiyisi qaratungké yéziliq hökümetning 12-aprél tarqatqan qazaqche‏-xitayche ikki tilda chiqirilghan pasport yighish uqturushi.
Altayning köktoqay nahiyisi qaratungké yéziliq hökümetning 12-aprél tarqatqan qazaqche‏-xitayche ikki tilda chiqirilghan pasport yighish uqturushi.
Photo: RFA

Uyghur élide tughulghan qazaqistanliq tetqiqatchi duken mesumxan'oghli yéqinda rusiye téléwiziye qanilining ziyaritini qobul qilip, xitayning Uyghur élidiki qazaqlarning pasport, yéshil kartilirini yighiwélishigha bezi Uyghur we qazaqlarning süriyege bérip diniy radikal guruhlargha qatnashqanliqi seweb bolghanliqini bildürgen.

Duken mesimxan'oghlining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti qazaqistan'gha köchüp chiqip olturaqliship qalghan bezi qazaq we Uyghurlarning süriyege bérip, süriyediki diniy radikal qoralliq guruhlargha qatnashqanliqi seweblik Uyghur rayonidiki qazaqlarning pasport we qazaqistan yéshil kartini yighiwalghan.

Biraq duken mesimxan'oghlining yuqiriqi sözi qazaqistan axbarati we ijtima'iy taratqulirida ghulghula qozghap, oralmanlarning yeni qazaqistan'gha köchüp chiqqan qazaq puqralirining qattiq naraziliqini qozghighan. Bezi qazaq ziyaliylar mektup élan qilip, dukenning bu uchurni nedin alghanliqigha chüshenche bérishini, qazaqistan bixeterlik organlirining dukenning kim üchün ishleydighanliqini tekshürüshini telep qilghan.

Düshenbe küni qazaqistanda olturushluq ziyaliy döletbék ependi ziyaritimizni qobul qilip, bezi kishilerning qazaqistan qanun organlirini dukenning sözlirining rast-yalghanliqigha chüshenche bérishke chaqirghanliqini bildürdi.

Döletbék mundaq deydu: "Bu axbaratning négizi xata bolup qaldi. Bizning qazaqistan qanun, hoquq organlirining Uyghur we qazaqlarning süriyege bérip urushqa, diniy radikal guruhlargha qatnashqanliqigha da'ir héchqandaq bir melumati yoq. Bizmu buni telep qilip baqqinimiz yoq. Uning bu axbaratni qeyerdin alghanliqini biz bilmeymiz. Bu axbaratni siz qeyerdin aldingiz, kimdin aldingiz, dégen so'allar qoyuluwatidu. Bashqilar qazaqistan bash teptish emeldarigha, ichki ishlar ministirliqigha duken mesimqan'oghli bu uchurni qeyerdin aldi, bu uchur rast bolsa rastini éytinglar, yalghan bolsa yalghan denglar, dep erz qildi. Eger bu uchur yalghan bolsa, uni yalghan axbarat taratqanliqi üchün jawabkarliqqa tartinglar, dep qazaqistan axbaratida élan qilindi".

Duken mesimqan'oghli esli ilidin bolup, 1980‏-yillarda xitay merkizi milletler uniwérsitétining qazaq til-edebiyat kespini püttürgen hem Uyghur aptonom rayonluq yazghuchilar jem'iyitining ezasi bolghan. Duken 1990‏‏-yillarda qazaqistan'gha köchüp chiqqan. Hazir, qazaqistan yawro -asiya uniwérsitéti xitay edebiyati bölümining mudirliqini atquruwatqan duken, 3-4 yil awwal sh h t ning "Medeniyet almashturush" mukapatigha érishken idi.

U 22‏-iyun rusiye 1‏-téléwiziye qanilining ziyaritini qobul qilghanda mundaq dégen: "Mawu xitayning shinjang rayonida diniy radikalliqqa qarshi turush herikiti élip bériliwatidu. Yeni shinjangdin kelgen qazaq aghiniler, Uyghurlar qazaqistan'gha kélip, yéshil karta alghandin kéyin yashlar süriyege bérip, jihad urushigha qatnashqan. Ular qazaqistanni ötkünchi béket qilip, se'udi erebistan'gha barghan, u yerdin sherqiy türkistan guruhlirigha qoshulup, xitayning siyasitige qarshi chiqqan. Bizning shangxey hemkarliq teshkilatining térrorluqqa qarshi kélishimi bar. Shunga, xitay otturida qazaqistan'gha bérip kélip turghanlarning pasportlirini yighiwaldi".

Qazaqistan xitayning sh h t we uning bir belwagh bir yol stératigiyesidiki muhim shériki bolup, xitayning bu herikiti qazaqistandiki oralmanlarning , yeni chet'ellerdin qazaqistan'gha yerleshken qazaqlarning qattiq naraziliqini qozghighan. Bezi qazaq pa'aliyetchiler almatada axbarat yighini chaqirip, xitaygha naraziliq bildürgen idi. Bezi qazaq wekiller yéqinda astanada ötküzülgen dunya qazaq qurultiyida bu mesilini otturigha qoyup, qazaqistan hökümitining arilishishini telep qilghan. Qurultayda prézidént nazarbayéf ipade bildürüp, qazaqistan tashqi ishlar ministirliqining xitay bilen bu mesilini sözlishidighanliqini bildürgen idi.

Döletbékning bildürüshiche, hazir xitay hökümiti Uyghur élidiki qazaqlarning pasport we yéshil kartilirini qayturup bérip, bu mesilining hel bolghanliqini, pasport we yéshil kartisi yighiwélin'ghan bezi qazaq oralmanlirining qazaqistan'gha qaytip kelgenlikini bildürdi.

Döletbék: "Men buni toluq bilimen. Uyaqqa bérip-kélip yürgenlerning qoligha yéshil kartisi we pasporti qayturup bérildi. Ular qazaqistan'gha qaytip keldi. Hazirche héchkim toxtitip qoyulghini yaki tutup qélin'ghini yoq. Bir mezgil shundaq jédeller boldi. Hazir hemmisi normalliship burunqi ehwalgha qaytip keldi. Pasport, yéshil kartilarni yighiwélish qanun bilen bolghan emes. Ikki dölet hoquq organliri burunqi shert boyiche shinjangdin qazaqistan'gha köchüp kélip yéshil karta yaki wetendashliq alghanlargha héchqandaq bésim yoq".

Döletbékning qarishiche, qazaq puqralirining pasport, yéshil kartisini yighiwélish yerlik da'iriler chiqarghan siyaset bolup, bu béyjing hökümitining qarari emesken.

U mundaq deydu: "Bizche bu béyjingning siyasiti emes. Béyjing xelq'ara qa'idilerge emel qilishqa mejbur bolidu. Biraq bu shinjang Uyghur aptonomiyesi özining belgilik aptonomiyelik hoquqi barghu. Uning öz aldigha bashqurush usuli bar. Axbarat wasitiliride bu shinjangni bashqurushqa kelgen bir kishining qilghan ishi, dep éytiliwatidu. Yeni bu shinjangni bashquruwatqan bir ademning pozitsiyisi bilen munasiwetlik déyishiwatidu. Bu yekke ademning özining yolgha qoyuwalghan siyasiti bolghachqa bu tüzitildi, dep el-yurt xushal boluwatidu".

Biz düshenbe küni altay wilayitige téléfon qilip, qazaqlarning pasport we yéshil kartilirining qayturup bérilish ehwalini sürüshtürgen bolsaqmu, saqchilar so'alimizgha jawab bérishni ret qildi. Jéminey nahiyesidiki bir saqchixanining xitay bashliqi, so'alimiz bolsa jémineyge kélishimiz kéreklikini bildürdi.

U: "Sen ziyaret qilmaqchimu, sen ziyaret qilmaqchi bolsang bu yerge kelgin. Kim pasportni yighiwaldi, deydu. Sen yighiwalghanliqini körgenmiding. Sen yighiwaldi, déseng yighiwalghan bolamdu. Ziyaret qilmaqchi bolsang, muxbirliq kinishkangni élip bu yerge kélishing kérek" dédi.

Pikirler (1)
Share

Арман

Din Алматы

Ассалаумағалайкум көп-көп рақмет осы радио ұжымына !! Дүкен Мəсімхан деген Қытайдың нағыз шпионы екенін бірден білдіріп алды, себебі ол оқытушы бола тұрып, қытайдән келгендердің қашан Сирия ға немесе Арабия ға барғанын , соған байланысты Қытай осындай заң шығарып жатыр деп Қытайды тап-таза етіп, ақтап қазаттарды террорист деп қаралап шыға келеді. Жыл сайын Қытайдың мықты университеттері Дүкенді шақырып оған түрлі сыйлықтар жасап, оны барынша өздеріне қызмет етуге күш салады. Кезінде қытайды жамандап мақала жазатын , Қытайдың жауы болған Дүкен бұл күнде Қытайдың ең сүйікті адамы болып жүр, неге? ???

Jun 26, 2017 09:42 PM

Toluq bet