Qazaqistan prézidéntining xitaygha qilghan sepiri ammiwi axbarat wasitilirining diqqet neziride bolmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-09-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistan prézidénti qasim-jomart toqayéf bilen xitay re'isi shi jinping toxtamgha qol qoymaqta. 2019-Yili 11-séntebir, béyjing.
Qazaqistan prézidénti qasim-jomart toqayéf bilen xitay re'isi shi jinping toxtamgha qol qoymaqta. 2019-Yili 11-séntebir, béyjing.
AP

Melumki, qazaqistan prézidénti qasim-jomart toqayéfning 12- we 13-séntebir künliri xitaygha bolghan resmiy sepiri harpisida qazaqistanning bir qatar sheherliride xitay layihelirige qarshi naraziliq namayishliri ötti. Igilishimizche, namayishchilar xitay zawutlirining yépilishini, qazaqistanning qoshna memliket bilen bolghan munasiwetlirining cheklinishini telep qilghanidi.

7-Séntebirde almutada ötken "Xelq qurultiyi" qatnashquchiliri prézidéntni uning xitaygha bolidighan resmiy sepiride xitaydin qerz almasliqqa, yéngi layiheler boyiche kélishim shertlerni tüzmeslikke chaqirdi.

"Azadliq" radiyosida 11-séntebirde bérilgen "Xitay layihelirige naraziliq küchiyiwatqan peytte toqayéf xitaygha bardi" namliq maqalida éytilishiche, qazaqistan da'iriliri "Xitay bilen birliship emelge éshiwatqan layihelerning el iqtisadi üchün muhim ikenlikini, hazirqi waqitta meblegh salmay turup, ilgirileshning mumkin emeslikini" éytqan. Mezkur maqalide körsitilishiche, milliy bankining 2018-yilliq hésabi boyiche qazaqistanning xitay aldidiki qerzi 12 milyard dollarni teshkil qilidiken.

Qazaqistan prézidéntining xitaygha qilghan sepiri munasiwiti bilen ammiwi axbarat wasitiliride maqaliler dawamliq élan qilinip turdi. Shularning biri qirghizistanda neshr qilinidighan "Béliy parus" musteqil siyasiy gézitide "Béyjingda qazaqistandiki xitaygha qarshi namayishlarni körmeslikke saldi" dégen maqalida éytilishiche, prézidént toqayéf xitayni "Ulugh bir memliket, dunyadiki ikkinchi iqtisad, dost el" dep élan qilip, ikki memliket otturisidiki istratégiyelik alaqining buningdin kéyinmu dawamlishidighanliqini ilgiri sürgen.

Rusiyening "Ritmi yéwro'asi'i" tor bétide 15-séntebirde bérilgen "Qazaqistandiki xitaygha qarshi keypiyatlar. Texmin we pakitlar" dégen maqalida körsitilishiche, toqayéf qazaqistan xelqini ighwalargha egeshmeslikke chaqirip, ikki memliket otturisidiki alaqining tebi'iy rawajliniwatqanliqini körsetken.

Emdi "Azadliq" radiyosida élan qilin'ghan "Pyotr swo'ik: xitaygha qarshi keypiyatlar asassiz emes" namliq maqalida qazaqistanda tonulghan siyasiy pa'aliyetchi pyotr swo'ik jama'etchilikning qobul qilishida xitayning qazaqistandiki tesirining barghanséri küchiyiwatqanliqini, emeliyette bolsa, emelge ashqan yaki emelge éshiwatqan xitay layihelirining anche köp emeslikini tekitligen. U qazaqistan da'irilirining mushu kün'giche bu layiheler toghriliq jama'etchilikke yéterlik derijide toghra axbarat bermigenlikini, emma shundaqtimu xitayning iqtisadiy tesirining ösüwatqanliqini iqrar qilghan.

Ijtima'iy taratqulardin igilishimizche, qazaqistanliqlar xitayning "Sino'oyl" yéqilghu may sétish kompaniyesini bayqut qilishqa chaqirghan. Shundaqla chéxiyediki "Nastoyashéyé wrémya" téléwiziye qanilining melumatlirigha qarighanda, qazaqistan xitaygha 12 milyard dollar qerz bolghan bolsa, bu yili xitay bilen yene 50 xitay zawutlirini sélishqa 300 milyon dollar meblegh ajritilghan iken. Ötkende qazaqistanda yüz bergen namayishlar asasiy jehette ene shu zawutlarning sélinishigha qarshi bolghanliqi ilgiri sürülgen idi.

Dölet we jama'et erbabi pyotr swo'ik ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Shuni derru iqrar qilish kérekki, xitaygha qarshi keypiyatlar qazaqistanda her da'im mewjut bolup kelgen. Emma ular köpinche siyasiy menpe'etlerde körünüp kelgen idi. Biraq keng jama'etchilik ichide emes, belki bezi hökümran qebililer arisida. Axirqi waqitlarda élimizde yüz bergen weqeler köpinche ene shu hakimiyette turghan küchler teripidin uyushturuldi. Shuning üchün élimizde orun alghan weqelerni bir pütün prézidéntliq hakimiyetning parchilinishi nuqti'ineziridin élip qarash kérek. Yéqinda qazaqistanning janga'özen shehiride bolup ötken namayishlarni qaraydighan bolsaq, janga'özende heqiqetenmu xitay ishchiliri, xitay bashliqliri köp olturaqlashqanmu? janga'özen bu xitay menpe'etliri köpeygen orun emes. Janga'özen bashqa paji'elik weqeliri bilenmu bizge melum".

Pyotr swo'ik ependi janga'özende orun alghan weqelerning kélip chiqishida peqet yerlik ahale emes, belki özra küresh qiliwatqan küchler arisidiki menpe'etlerningmu bar ikenlikini bildürdi.

Igilishimizche, kéyinki waqitlarda ijtima'iy taratqularda "Xitay xewpi", qazaqistan mektepliride xitay tilini oqutushning resmiy kirgüzülidighanliqi hemde xitayning qazaqistan bilim ministirliqigha buninggha mexsus meblegh ajratqanliqi toghriliq melumatlar tarqilishqa bashlighan idi.

Tonulghan qazaq pa'aliyetchisi yérbol dawlétbék ependining pikriche, qazaqistan ahalisining bezi qismi heqiqetenmu xitayning basturush siyasitige qarshi iken. U mundaq dédi: "Xitay qoshna el. Uning qazaqistanni bésiwélishi mumkin, dégen xelqte heqiqetenmu shundaq teshwish bar. Shuning üchün xelq hazir narazi boluwatidu. Emdi xitay bilen qandaq kélishimler tüzüldi, qanchilik qerz aldi, bu toghriliq bizde éniq axbarat yoq. Xitay tilini qazaqistan mektepliride oqutush toghriliq uchurlar tarqiliwatqan bolsimu, emma hökümet teripidin birer éniq buyruq chiqqini yoq. Hazir ahale heqiqetenmu ijtima'iy taratqularni köprek paydilinidu, emma u yerde chiqiwatqan axbaratlarni yüzde yüz toghra dep héch kim éytalmaydu. Bu yerde öchmenleshtürüsh ishlirimu yoq dep éytalmaymiz. Emma omumen xelq xitayning basturush siyasitige, uning séliwatqan meblighining köpiyip kétishige qarshi hem buningdin köp endishe qilidu."

Yérbol da'ulétbék qazaqistandiki xitaygha qarshi namayishlarning yüz bérishige xitayning Uyghur élide qurghan yighiwélish lagérlirining seweb bolushi mumkinmu dégen so'algha mundaq dep jawab berdi: "Elwette, mumkin. Sherqiy türkistanda xelqlerge qiliniwatqan qisim qazaqistan xelqining omumen xitaygha qarshi bolushigha seweb boldi. Ikki dölet qoshna bolghanliqtin öz'ara bérip-kélish ishlirimu qoyuq. Shuning üchün u yaqta néme boluwatqanliqini qazaqning barliqi bilidu. U yaqtiki siyasiy qisim, lagér mesilisi bu yerdiki qazaqning xitaygha qarshi bolushining birdin-bir sewebi, dep hésablaymen."

Igilinishiche, qazaqistanda Uyghur élidiki lagérlargha qarshi pa'aliyet élip bérishta bolupmu "Atayurt pida'iyliri" teshkilatining köp ishlarni élip barghanliqi melum. Mezkur teshkilatning igiligen köpligen melumatliri xelq'ara insan heqliri teshkilatlirining diqqitini qozghighan idi.

Toluq bet