Қазақистан хитайға йүк аптомобиллирини киргүзмигәнлики сәвәбидин нарази болди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-12-22
Share
Қазақистан хитайға йүк аптомобиллирини киргүзмигәнлики сәвәбидин нарази болди Қазақистан баш министири асқар мамин.
Social Media

Мәлумки, 1991-йили мустәқиллиқ алған қазақистан қошна русийә, хитай, өзбекистан, қирғизистан вә башқиму мәмликәтләр билән билән сода-иқтисадий алақилирини орнитип, бүгүнки күнгичә раваҗландуруп кәлмәктә. Болупму қазақистанниң хитай билән болған бу алақилири даим мутәхәссисләрниң, аммиви ахбарат васитилириниң диққитини қозғап кәлгәниди. Ахирқи вақитларда болса, хитай қазақистанниң әң чоң ташқи сода шериклириниң бири болуп қалмақта.

Йеқиндин буян қазақистан аммиви ахбарат васитилиридә қазақистанниң хитайға нота тапшурғанлиқи һәққидә мақалиләр елан қилинишқа башлиғаниди.

14-Декабирда "казтаг" агентлиқи елан қилған "чеградики вәзийәт мунасивити билән қазақистан хитайға нота тапшурди вә музакирә йүргүзүватиду" намлиқ мақалидин мәлум болушичә, бу һәқтә қазақистанниң баш министири асқар мамин хәвәр қилғаникән. Мақалида ейтилишичә, мушу йили 10-ноябирдин тартип хитай қазақистандин киридиған аптомобил қатнаш васитилириниң киришини чәкләп, експорт қилинидиған таварларни тошуйдиған аптомобилларниң киришини мәни қилған. Бу мәсилини һәл қилиш үчүн қазақистанниң ташқи ишлар министирлиқи хитайниң қазақистандики әлчиханисиға нота тапшурған болсиму, униң сәвәблири һәққидә хитай тәрәптин җаваб кәлмигән. Шу мәқсәттә һазир вәзийәтни һәл қилиш һәм илгири йепилған "дулати-ғалҗат" вә "майқапшағай-зимунай" кирип-чиқиш понкитлирини ечиш тоғрилиқ икки тәрәп оттурисида музакирә йүргүзүлмәктикән.

Баш министир асқар маминниң ейтишичә, "нур жоли" кирип-чиқиш понкити арқилиқ хитай тәрәпкә һәр күни 200дин ошуқ аптомобил кириватқан болса, һазир корона вируси вабаси сәвәбидин уларниң сани 20-30 аптомобилғичә қисқартилғаникән. Уларниң санини көпәйтиш бойичә музакириләр елип берилип, 1-июлдин тартип қазақистан тәрәптики "ғалҗат" вә "майқапшағай" понкитлири ечилғаниди. Әмма музакириләр йәнила давам қиливатқан болсиму, хитай тәрәптики бир нәччә понкитлар йепиқ бойичә қалған.

"атамекен өз" йеңилиқлар агентлиқида берилгән "хитай чеграсиға кетип барған йолда експорт таварлирини басқан 8 миң қазақистан вагони ташлап қоюлған" намлиқ мақалида көрситилишичә, 8 айдин буян бу мәсилә һәл қилинмай, хитайниң корона вируси вабаси сәвәбидин көрүлгән карантинниң күчийиши билән икки тәрәп чеграсидики әһвал җиддийләшкән. Нәччилигән аптомобил вә вагонларниң туруп қелиши қазақистанлиқ тиҗарәтчиләрни шәртнамә вәзипилириниң бузулушиға һәмдә иқтисадий чиқимларға елип кәлгән.

Сиясәтшунас пйотр свойикниң пикричә, қазақистан вә хитай чеграсида қелиплашқан бүгүнки вәзийәт һәқиқәтәнму паҗиәликкән.

У мундақ деди: "асасий сәвәб, әлвәттә, ваба. Хитайлар, биринчидин кесәлниң шулардин башланғанлиқидин, иккинчидин, интизамниң чиңлиқидин вә көрүлгән тәдбирләрниң тәшкилий җәһәттин йиғинчақлиқидин шу ағриқниң һөддисидин чиққанлиқи билән атиқи мәлум болди. Буниму яхши чүшиниш керәк. Әмди вабадин ташқири йәнә бир нәччә сәвәбләрниң болғанлиқини биз яхши чүшинишимиз лазим. Биринчиси, қазақистанниң хитай билән болған сода алақилири хитай үчүн һәқиқәтәнму истратегийәлик әһмийәткә игиму? йәни хитай қазақистан тапшурған нотиға тез вақитниң ичидә диққәт қилиши керәкму? әмди қазақистан һөкүмитиниң тапшурған нотиси, қазақистан төмүр йолчилири вә тиҗарәтчилириниң хитайға қилған мураҗиәтлири истратегийәлик әһмийәткә игиму? яқ. Немишқа? демәк, хитай үчүн истратегийәлик мәқсәт пәқәт қазақистанниң газ вә нефит йәткүзүши болуп һесаблиниду. Йәни нефит вә газ канлириниң хитай игидарчилиқимда болуши вә уларниң хитай территорийәсигә көчүп бериши. Буни хитай һәл қилип болди. Қазақистан һазирчә хитай үчүн ‹бир бәлвағ, бир йол' лайиһәси бойичә истратегийәлик әһмийәткә игә бир бөләк болуп қеливатмақта. ‹Қорғас' понкити вә башқилар бу қазақистан үчүнла әмәс, бәлки қазақистан арқилиқ явропа вә асияға чиқидиған мәмликәтләр үчүнму муһим болуп қалмақтикән. Хитай үчүн қазақистан һазир пәқәт нефит вә газ йәткүзидиған мәмликәт болуп қеливатмақта. Һазир хитайға өтмәйватқан вагон вә аптомобилларда немә ятиду? бу төмүр рудиси, буғдай вә башқиму йеза игилики хам әшяси. Немә үчүн хам әшя? немә үчүн биз хитайға шунчилик хам әшяни әвәтишимиз керәк? немә үчүн буни биз русийә билән болған сода алақилиридә пайдиланмаймиз? бу йәрдә һәр хил истратегийәлик шерикләр билән сода алақилирини қандақ түзүш керәклики һәққидә мәсилә турупту. Һазир қазақистанниң явро-асияғаа қариғанда, үчинчи мәмликәтләр билән болған алақилири биринчи орунда туруватиду. Мана мушу мәсилә һәққидә ойлиниш керәк."

Радийомиз зияритини қобул қилған сиясәтшунас ғалим агелеуоф мундақ деди: "биринчидин, хитай өз мәқсәтлирини көзләватиду. Қазақистан даирилириниң шу мәқсәтлириниң әмәлгә ешишиға тосалғу қиливатқанлиқи көрүнүп туриду. Бу йәрдә 55 хитай карханисиниң қазақистанда олтурақлишип қелиши һәққидә сөз болуватиду. Бу хитай мәнпәәтлириниң қазақистанға болған тәсирини тохтитиду, дәп ойлаймән. Иккинчидин, хитайниң қазақистанға кирип келиши хитай үчүн техи йетәрлик әмәс. Хитай йәнә қазақистанниң қезилма байлиқлириға көз ташлаватиду, йәниму башқа мәнбәлирини контрол қилишқа, қазақистан һакимийитини өзигә беқиндурушқа тиришиватиду. Бу, йәнә бир тәрәптин, қазақистанға бериватқан қәрзлири арқилиқ әмәлгә ашурулуватиду. Шуниң үчүн хитай башқа оттура асия җумһурийәтлири охшаш қазақистан мәһсулатиниң хитайниң ички базиридин өтүшигә тосалғулуқ қиливатиду. Шуниң билән бир қатарда қазақистанлиқларниң өз елигә тошуватқан хитай таварлириму чоң чиқимларға учраватиду. Буниң барлиқи қазақистан иқтисадиниң йимирилишигә қаритилған."

Игилишимизчә, хитайниң баш таможна башқармисиниң мәлуматлириға қариғанда, 2017-йили икки мәмликәт оттурисидики тавар обороти 18 милярд долларни тәшкил қилған болуп, 2016-йил билән селиштурғанда 37. 4 Пирсәнткә өскәникән. Шуниң ичидә қазақистан експорти 6. 35 Милярд долларға, импорти 11. 64 Милярд долларға көтүрүлгән. 2015-Йили қазақистанниң мәбләғ вә тәрәққият бойичә министирлиқи вә хитайниң тәрәққият вә ислаһат бойичә дөләт комитети оттурисида санаәтләштүрүш вә мәбләғ саһәсидә даирилик келишим имзаланған иди. Һазирғичә аптомобил ясаш, йеза игилики, химийә, тағ кани, газ вә нефит, қурулуш, йеник санаәт, енергийә вә башқа саһәләр бойичә 28 милярд долларни тәшкил қилидиған 50тин ошуқ лайиһә әмәлгә ашурулмақтикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт