Qazaqistan xitaygha yük aptomobillirini kirgüzmigenliki sewebidin narazi boldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-12-22
Share
Qazaqistan xitaygha yük aptomobillirini kirgüzmigenliki sewebidin narazi boldi Qazaqistan bash ministiri asqar mamin.
Social Media

Melumki, 1991-yili musteqilliq alghan qazaqistan qoshna rusiye, xitay, özbékistan, qirghizistan we bashqimu memliketler bilen bilen soda-iqtisadiy alaqilirini ornitip, bügünki kün'giche rawajlandurup kelmekte. Bolupmu qazaqistanning xitay bilen bolghan bu alaqiliri da'im mutexessislerning, ammiwi axbarat wasitilirining diqqitini qozghap kelgenidi. Axirqi waqitlarda bolsa, xitay qazaqistanning eng chong tashqi soda shériklirining biri bolup qalmaqta.

Yéqindin buyan qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliride qazaqistanning xitaygha nota tapshurghanliqi heqqide maqaliler élan qilinishqa bashlighanidi.

14-Dékabirda "Kaztag" agéntliqi élan qilghan "Chégradiki weziyet munasiwiti bilen qazaqistan xitaygha nota tapshurdi we muzakire yürgüzüwatidu" namliq maqalidin melum bolushiche, bu heqte qazaqistanning bash ministiri asqar mamin xewer qilghaniken. Maqalida éytilishiche, mushu yili 10-noyabirdin tartip xitay qazaqistandin kiridighan aptomobil qatnash wasitilirining kirishini cheklep, éksport qilinidighan tawarlarni toshuydighan aptomobillarning kirishini men'i qilghan. Bu mesilini hel qilish üchün qazaqistanning tashqi ishlar ministirliqi xitayning qazaqistandiki elchixanisigha nota tapshurghan bolsimu, uning sewebliri heqqide xitay tereptin jawab kelmigen. Shu meqsette hazir weziyetni hel qilish hem ilgiri yépilghan "Dulati-ghaljat" we "Mayqapshaghay-zimunay" kirip-chiqish ponkitlirini échish toghriliq ikki terep otturisida muzakire yürgüzülmektiken.

Bash ministir asqar maminning éytishiche, "Nur zholi" kirip-chiqish ponkiti arqiliq xitay terepke her küni 200din oshuq aptomobil kiriwatqan bolsa, hazir korona wirusi wabasi sewebidin ularning sani 20-30 aptomobilghiche qisqartilghaniken. Ularning sanini köpeytish boyiche muzakiriler élip bérilip, 1-iyuldin tartip qazaqistan tereptiki "Ghaljat" we "Mayqapshaghay" ponkitliri échilghanidi. Emma muzakiriler yenila dawam qiliwatqan bolsimu, xitay tereptiki bir nechche ponkitlar yépiq boyiche qalghan.

"Atamékén öz" yéngiliqlar agéntliqida bérilgen "Xitay chégrasigha kétip barghan yolda éksport tawarlirini basqan 8 ming qazaqistan wagoni tashlap qoyulghan" namliq maqalida körsitilishiche, 8 aydin buyan bu mesile hel qilinmay, xitayning korona wirusi wabasi sewebidin körülgen karantinning küchiyishi bilen ikki terep chégrasidiki ehwal jiddiyleshken. Nechchiligen aptomobil we wagonlarning turup qélishi qazaqistanliq tijaretchilerni shertname wezipilirining buzulushigha hemde iqtisadiy chiqimlargha élip kelgen.

Siyasetshunas pyotr swoyikning pikriche, qazaqistan we xitay chégrasida qéliplashqan bügünki weziyet heqiqetenmu paji'elikken.

U mundaq dédi: "Asasiy seweb, elwette, waba. Xitaylar, birinchidin késelning shulardin bashlan'ghanliqidin, ikkinchidin, intizamning chingliqidin we körülgen tedbirlerning teshkiliy jehettin yighinchaqliqidin shu aghriqning höddisidin chiqqanliqi bilen atiqi melum boldi. Bunimu yaxshi chüshinish kérek. Emdi wabadin tashqiri yene bir nechche seweblerning bolghanliqini biz yaxshi chüshinishimiz lazim. Birinchisi, qazaqistanning xitay bilen bolghan soda alaqiliri xitay üchün heqiqetenmu istratégiyelik ehmiyetke igimu? yeni xitay qazaqistan tapshurghan notigha téz waqitning ichide diqqet qilishi kérekmu? emdi qazaqistan hökümitining tapshurghan notisi, qazaqistan tömür yolchiliri we tijaretchilirining xitaygha qilghan muraji'etliri istratégiyelik ehmiyetke igimu? yaq. Némishqa? démek, xitay üchün istratégiyelik meqset peqet qazaqistanning gaz we néfit yetküzüshi bolup hésablinidu. Yeni néfit we gaz kanlirining xitay igidarchiliqimda bolushi we ularning xitay térritoriyesige köchüp bérishi. Buni xitay hel qilip boldi. Qazaqistan hazirche xitay üchün 'bir belwagh, bir yol' layihesi boyiche istratégiyelik ehmiyetke ige bir bölek bolup qéliwatmaqta. 'qorghas' ponkiti we bashqilar bu qazaqistan üchünla emes, belki qazaqistan arqiliq yawropa we asiyagha chiqidighan memliketler üchünmu muhim bolup qalmaqtiken. Xitay üchün qazaqistan hazir peqet néfit we gaz yetküzidighan memliket bolup qéliwatmaqta. Hazir xitaygha ötmeywatqan wagon we aptomobillarda néme yatidu? bu tömür rudisi, bughday we bashqimu yéza igiliki xam eshyasi. Néme üchün xam eshya? néme üchün biz xitaygha shunchilik xam eshyani ewetishimiz kérek? néme üchün buni biz rusiye bilen bolghan soda alaqiliride paydilanmaymiz? bu yerde her xil istratégiyelik shérikler bilen soda alaqilirini qandaq tüzüsh kérekliki heqqide mesile turuptu. Hazir qazaqistanning yawro-asiyagha'a qarighanda, üchinchi memliketler bilen bolghan alaqiliri birinchi orunda turuwatidu. Mana mushu mesile heqqide oylinish kérek."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas ghalim agélé'u'of mundaq dédi: "Birinchidin, xitay öz meqsetlirini közlewatidu. Qazaqistan da'irilirining shu meqsetlirining emelge éshishigha tosalghu qiliwatqanliqi körünüp turidu. Bu yerde 55 xitay karxanisining qazaqistanda olturaqliship qélishi heqqide söz boluwatidu. Bu xitay menpe'etlirining qazaqistan'gha bolghan tesirini toxtitidu, dep oylaymen. Ikkinchidin, xitayning qazaqistan'gha kirip kélishi xitay üchün téxi yéterlik emes. Xitay yene qazaqistanning qézilma bayliqlirigha köz tashlawatidu, yenimu bashqa menbelirini kontrol qilishqa, qazaqistan hakimiyitini özige béqindurushqa tirishiwatidu. Bu, yene bir tereptin, qazaqistan'gha bériwatqan qerzliri arqiliq emelge ashuruluwatidu. Shuning üchün xitay bashqa ottura asiya jumhuriyetliri oxshash qazaqistan mehsulatining xitayning ichki baziridin ötüshige tosalghuluq qiliwatidu. Shuning bilen bir qatarda qazaqistanliqlarning öz élige toshuwatqan xitay tawarlirimu chong chiqimlargha uchrawatidu. Buning barliqi qazaqistan iqtisadining yimirilishige qaritilghan."

Igilishimizche, xitayning bash tamozhna bashqarmisining melumatlirigha qarighanda, 2017-yili ikki memliket otturisidiki tawar oboroti 18 milyard dollarni teshkil qilghan bolup, 2016-yil bilen sélishturghanda 37. 4 Pirsentke öskeniken. Shuning ichide qazaqistan éksporti 6. 35 Milyard dollargha, importi 11. 64 Milyard dollargha kötürülgen. 2015-Yili qazaqistanning meblegh we tereqqiyat boyiche ministirliqi we xitayning tereqqiyat we islahat boyiche dölet komitéti otturisida sana'etleshtürüsh we meblegh saheside da'irilik kélishim imzalan'ghan idi. Hazirghiche aptomobil yasash, yéza igiliki, ximiye, tagh kani, gaz we néfit, qurulush, yénik sana'et, énérgiye we bashqa saheler boyiche 28 milyard dollarni teshkil qilidighan 50tin oshuq layihe emelge ashurulmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet