Yazghuchi shawket nezerof: qolumdin kélishiche weten mawzusini yorutushqa tiriship kéliwatimen

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-02-22
Share
Yazghuchi shawket nezerof: qolumdin kélishiche weten mawzusini yorutushqa tiriship kéliwatimen Yazghuchi shawket nezerofning "Kéchelmeymen séningdin, weten" namliq kitabini tonushturush murasimidin körünüsh. 2021-Yil 20-féwral, almuta.
RFA/Oyghan

Qazaqistan Uyghur yazghuchilirining özliri yashawatqan memliketning hazirqi mumkinchilikliridin paydilan'ghan halda, her xil shara'itlarda öz ijadlirini dawam qilip, Uyghur edebiyatining tereqqiyatigha munasip töhpe qoshup kéliwatqanliqi melum. Bu heqte qazaqistan yazghuchilar ittipaqi teripidin uyushturulup kéliwatqan her xil mezmun we shekillerdiki pa'aliyetlerde éytilip kéliwatmaqta hem metbu'atlardimu tilgha élinmaqta.

Igilishimizche, sowét ittipaqi yimirilip, qazaqistan qatarliq jumhuriyetler öz musteqillikige érishken bolsimu, emma peyda bolghan iqtisadiy chüshkünlükler sewebidin yazghuchilarning erkin ijad qilishida bir munche qiyinchiliqlar sadir bolghaniken hem ular hazirmu mewjutken. Shuninggha qarimay, qelem igiliri türlük mawzulargha muraji'et qilip, öz eserlirini her xil yollar bilen neshr qilip, oqurmenler diqqitige sunmaqtiken.

Yéqinda almuta shehirining dostluq mehelliside ötken bir tonushturush murasimida bügünki künde Uyghur edebiyati aldida turghan bezi muhim mesililer, Uyghurlarning hazirqi teqdiri we milliy kimlikni saqlap qélishning amalliri muhakime qilindi. Mezkur murasim qazaqistanda tonulghan yazghuchi we zhurnalist shawket nezerofning yéqinda yoruq körgen "Kéchelmeymen séningdin weten" namliq kitabigha béghishlandi. Korona wirusi wabasining sewebidin bixeterlik charilirini saqlash meqsitide 30 etrapida adem teklip qilin'ghan bu murasimgha ziyaliylar, jemiyetlik birleshmiler wekilliri, yurt-jama'et aktipliri qatnashti.

Almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizi we yigit bashlirining qollap-quwwetlishide ötken bu tonushturush murasimigha rusiye tebi'iy penler akadémiyisining muxbir ezasi, proféssor alimjan hemrayéf riyasetchilik qildi. U qazaqistandiki Uyghur edebiyatining türlük özgirishlerni béshidin kechürüp kelgenlikini tekitlep, shawket nezerofning edebiyat, sen'et, medeniyet, zhurnalistika we bashqimu sahelerde aktip pa'aliyet élip bériwatqan ziyaliylarning biri ikenlikini otturigha qoydi.

Deslep söz alghan shawket nezerof iqtisad qiyinchilliqi sewebidin kitabning waqtida yoruq körelmigenlikini tekitlep, uning mezmunigha toxtaldi. U Uyghur yazghuchilirining ijadiyitide weten mawzusining alahide orun tutush lazimliqini hem buning her bir edib üchün aliy burch ikenlikini ilgiri sürdi.

Tonushturush murasimide sözge chiqqan péshqedem metbe'echi zérip molotof, almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizining re'isi hosman obulof, siyasetshunas qehriman ghojamberdi, yazghuchi gülbehrem xoshayéwa we bashqilar qazaqistandiki milliy ma'aripning, medeniyetning, senetning, metbu'atning bügünki ehwali, Uyghurlarning aldida turghan mesililer, yazghuchilarni reghbetlendürüsh, yash ijadkarlarni terbiyelesh, kadirlarni teyyarlash we bashqimu mesililer heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi. Ular shawket nezerof ijadiyitining alahidiliki we ehmiyitini yuqiri bahalap, yenimu chong utuqlargha yétishini tilidi.

Tarixchi we siyasetshunas qehriman ghojamberdi shawket nezerofning köp qirliq yazghuchi ikenlikini, milliy dawa yolidimu heriket qilip kelgenlikini tekitlep, mundaq dédi: "Milletning ziyaliyliri dégen shu milletning heqiqiy ghayisini özlirining usuli bilen ipadileydu, sehnige chiqiridu, xelqige yetküzidu. Hazir men bilidighan abdughopur qutluqof we yene birliri qazaqistan qanuni boyiche, qazaqistanda shekillengen exlaq prinsipliri boyiche mushundaq qiliwatidu. Men her qachan deymen. Qazaqistan Uyghurliri qazaqistanda eng wetenperwerler. Emdi weten dawasigha kelsek, burunqidek ümidsiz bolmanglar. Ulugh Uyghur milliti héch nerse bolmaydiken. Türmidin, lagérdin üch yil yétip chiqqanlarni kördüm. Ijadkarlarning wezipisi 20 milyon xelqte boluwatqan heqiqetni ipadilesh, yézish, dunyagha yetküzüsh, sehnileshtürüsh, qoyush."

Qehriman ghojamberdi dunya Uyghur qurultiyining köp küch chiqirishi arqisida Uyghurlarni dunyaning tonup yetkenlikini, hazirqi künde qazaqistanliq Uyghurlarning birinchi wezipisining milliy ma'aripni saqlap qélishtin ibaret ikenlikini bildürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan yazghuchi shawket nezerof ependi mundaq dédi: "Men qazaqistan diyarida tughulup össemmu, a'ilem teltöküs, bextiyar ömür sürsekmu, méning qelbimde tarixiy wetinimizning orni bölekche. Men wetenni talay mertem ziyaret qilghan. Tamamen bashqa dunya. Uni addiy til bilen éytip, tügitish mumkin emes. Kitab üch qisimdin ibaret. Birinchi qisimgha xelqimiz teqdiri, milliy medeniyitimiz tereqqiyatigha a'it maqaliler kirdi. Ikkinchi qisimgha wetinimizde bügünki künde yüz bériwatqan paji'elik weqelerge a'it shé'irlar kirgüzüldi. Mushu ikki qisim kitabning asasini teshkil qilidu."

Shawket nezerofning éytishiche, u hejwiy zhanir yazghuchisi bolup, uning oqurmenliri, külkige teshna xelqi yazghuchidin köngülge aram, xush keypiyat béghishlaydighan eserlerni kütidiken. Ikkinchidin, aptor kitabning deslepki ikki qismidin kéyin oqurmenler qelbige teshwishlik oy, ökünüsh, hesret otlirini sélip, yekünligendin köre, az bolsimu, xatirjemlik, shatliq pediside öz esirini tamamlashni toghra körgeniken. Shu sewebtin kitabning üchinchi qismigha bir hejwiy powéstini kirgüzgen.

Kitabtin melum bolushiche, uningda "Xitay kommunistlirining Uyghur élide yürgüzüwatqan qirghinchiliq siyasitige a'it pikir-mulahiziler we shé'irlar" orun alghaniken.

Shawket nezerof qazaqistan Uyghurlirining, shu jümlidin yazghuchilarning birinchi wezipisining memlikettiki siyasiy turaqliqni, xatirjemlikni we milletler ara razimenlikni saqlap qélishtin ibaret ikenlikini bildürdi. U weten chüshenchisining her yazghuchida her xil bolidighanliqini, her kimning wijdanigha baghliq ikenlikini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Héch bir yazghuchi aylinip, ötüp kételmeydighan ikki mawzu bar. Birinchisi muhebbet bolsa, ikkinchisi weten. Bu yerde her kim shu yaqta boluwatqan ishlar heqqide özining shexsiy pikrini éytip kétish hoquqigha ige. Men özüm qazaqistanning asasiy qanunida kapaletlendürgen hoququmdin paydilinip, xelq'ara normilar qélipidin chiqmay, qolumdin kélishiche yorutushqa tiriship kéliwatimen. Qazaqistan Uyghur yazghuchiliridin weten mawzusigha muraji'et qiliwatqanlar nahayiti kem, dep oylaymen. Bu mesilide biz héch kimni keskin bir heriketlerge chaqirmaymiz, elwette. Yene qayta-qayta éytsaq, her qandaq ish eng birinchi mushu özimiz yashawatqan döletning qanunliri da'iriside bolushi kérek. Lékin pütün dunya wetende boluwatqan ishni étirap qiliwatqanda özimizning tinch yétiwalghini eqilge muwapiq kelmeydu. Méningche bolsa, asta-asta yazghuchilarmu, zhurnalist we alimlirimizmu oyghiniwatidu, dep oylaymen."

Radi'oymiz ziyaritini qobul qilghan talghir nahiyesi bésaghash yézisining turghuni, zhurnalist isma'il roziyéf Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerning qazaqistan Uyghur yazghuchiliri ijadiyitidiki orni heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Qazaqistanda Uyghur edebiyatida mushu künlerde wetende xitay kommunistliri teripidin yürgüzülüwatqan azab-oqubetlerni tartiwatqan xelqimizning hayati toghriliq yéziwatqan ediblerni éytishqa qiynilisen. Yéshi 80 din ashqan abdughopur qutluqof bar. Uning aldida yazghuchi alimjan bawdinofning kitabliri bolidighan. Burun sowét waqtida ziya semedi bashliq bashqa yazghuchilarningmu nurghun kitablirini oqudum. Wetendiki ehwalni hazir hemmimiz bilimiz. Öz waqtida zordun sabirning'ana yurt', abduréhim ötkürning'iz', 'oyghan'ghan zémin'kitablirini oqup, terbiyilenduq. Qazaqistanda bu toghriliq yazidighan yazghuchi-sha'irilirimiz bolidighan. Ularning hemmisi u dunyaliq bolup ketti. Shawket nezerofning yazghan kitabi bu bir yéngiliq. Biz shundaq sha'irlar, yazghuchilar yétilip chiqsiken dep kütimiz."

Igilishimizche, hazir qazaqistanda weten mawzusigha muraji'et qilip, lirikiliq eserliri bilen tonuluwatqan yash ijadkarlar yétilip chiqiwatqan bolup, xelq ulargha chong ümid qilidiken. Ularning eserliri metbu'at sehipiliride orun éliwatqan bolsa, beziliri ayrim kitablar süpitide yoruq körüwatmaqtiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet