Хитай ширкәтлири қазақистанниң иқтисадий тәрәққиятиға пайда елип келәмду?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019-10-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Қазақистан чеграси ичидики хитайчә безәлгән мал алмаштуруш орни. 2018-Йили 1-апрел, қорғас, қазақистан.
Қазақистан чеграси ичидики хитайчә безәлгән мал алмаштуруш орни. 2018-Йили 1-апрел, қорғас, қазақистан.
AP

Мәлумки, дуня аммиви ахбарат васитилиридин мәлум болушичә, хитай оттура асияниң болупму қазақистан, қирғизистан вә таҗикистан җумһурийәтлиридә өзиниң иқтисадий лайиһәлирини кәң даиридә әмәлгә ашурмақта. Бу җәһәттә хитай ширкәтлириниң йәр асти қезилма байлиқлири канлирини сетип еливатқанлиқи яки иҗаригә еливатқанлиқи, аптомобил йоллирини, завутларни селиватқанлиқи, буниңда көпрәк хитай технологийәсини пайдилиниватқанлиқи вә өз ишчилирини ишлитиватқанлиқи оттуриға қоюлмақта. Кейинки вақитларда болупму қазақистанда буниңға қарши бир нәччә наразилиқ һәрикәтлири орун алған иди.

Игилишимизчә, хитайниң иқтисадий лайиһәлириниң қазақистанниң иқтисадий тәрәққияти үчүн қанчилик әһмийити бар икәнлики йәнә бир мурәккәп мәсилиләрниң бири икән.

22-Өктәбирдә «азадлиқ» радийоси елан қилған абдулло ашурофниң «дүшәнбә с йәнә бир хитай компанийәсини баҗдин азад қилди» дегән мақалисидә ейтилишичә, таҗикистан һөкүмити мәмликәтниң икки алтун канида ишләватқан хитайниң «твеа» ширкитини баҗдин азад қилған. Таҗикистан бу канларни хитайниң селиватқан мәблиғи һесабиға иҗаригә бәргән болуп, таҗикистанниң бәзи сиясий күчлири һөкүмәтни буниңда қаттиқ әйиблигән. Әмма таҗикистан даирилири буни пәқәт хитай мәбләғлирини җәлп қилишниң бир амали дәп чүшәндүргән.

Мәлум болушичә, бу мәсилә қазақистанда ахирқи вақитларда талаш-тартиш туғдуруватқан әң җиддий мәсилиләрниң бири болуп қалмақтикән. Болупму йеқинда қазақистанниң алмута вилайитиниң ескелдин наһийәсидә йәрликләр билән хитай ишчилири оттурисида йүз бәргән тоқунуш қазақистан вә хитай һөкүмәтлириниңму диққитини қозғиди. Тоқунуш нәтиҗисидә икки тәрәптин бир нәччә адәм яриланған болуп, қазақистанниң йәрлик һоқуқ органлири тәкшүрүш елип барған һәмдә 70 кә йеқин хитай пуқрасиниң қанунсиз ишләватқанлиқи ениқланғаниди.

Бу вәқәгә бағлиқ йеқинда «ехо казахстана» тор бетидә «хитай хәлқ җумһурийити консулиниң билдүрүши-қазақистанда кимниң нәқ ғоҗайин икәнликиниң биринчи бәлгиси» намлиқ мақалә елан қилинди. Униңда хитай консули ген липинниң буниңға наразилиқ билдүргәнлики, әмма униң тоқунушниң келип чиқиш сәвәблирини чүшәндүрмигәнлики ейтилған. Мақалидә мундақ дейилгән: «шундақла хитай консули бирдәк дәриҗидики хитай вә қазақистан ишчилири һәм мутәхәссислири арисидики иш һәққиниң пәрқи һәққидә һеч нәрсә ейтмиған болсиму, һөкүмәт әмәлдарлириниң вә қасим-җомарт тоқайеф өзиниң буни иқрар қилғанлиқи һәқиқәт. Чүнки бу кейинки айларда барлиқ канларда вә карханиларда орун алған намайишларниң вә тоқунушларниң асасий сәвәби болмақта. . .»

Йеқиндин буян қазақистан иҗтимаий таратқулирида тонулған режиссор еркин рақишефниң мәмликәт парламенти алий кеңиши әзалириға қилған мураҗиити елан қилинди. Униңда еркин рақишеф қазақларниң әһвалиниң бүгүн интайин еғир икәнликини әскәртип, қазақ хәлқини милләт сүпитидә йоқитиватқан хитайни әйиблигән. У мундақ дегән: «йеқинда алмута вилайитидә йүз бәргән җаңҗалдин кейин бир ширкәттә 68 хитайниң һөҗҗәтсиз, рухсәтсиз ишләватқанлиқи ениқланди. Буниңға ким әйиблик? немә дегән рәсвачилиқ? шу вақитта бизниң чегра һәммиси өтүверидиған очуқ ишикму? тәртип нәдә? бу бир ширкәттики әһвал. Әмди елимиздә миңлиған хитайниң ширкәтлири вә компанийәлириниң бар икәнликини әскә алсақ, бир худа билиду қанчилик хитайниң қанунсиз йүргинини.»

Сиясәтшунас рисбек сәрсенбай әпәндиниң пикричә, қазақистанда ишләватқан хитай ширкәтлири вә ишчилириниң мәсилиси интайин көп болуп, уларни тәпсилий тәтқиқ қилиш тәләп қилинидикән. Болупму уларниң қазақистан иқтисадиға кәлтүрүватқан пайдиси, йәни төләватқан баҗ мәсилиси муһим мәсилә болуп қалмақтикән. У мундақ деди: «хитай мәбләғчилиригә баҗ кәчүрүм қилиш чоң хаталиқ. Иқтисадий тәрәптинму, сиясий тәрәптинму. Өз өйидә, өз йеридә ишлийәлмәй, сиртқи мәмликәткә келип ишләватқанларға барлиқ шараитларни яритип бериш бу мәмликәтниңму, һөкүмәтниңму хаталиқи. Таҗикистанму, қазақистанму мушу тәрәптин қаттиқ утулуватиду. Әгәр мушундақ йеникликни қазақистан яки таҗикистан өз пуқралириға қилидиған болса, у вақитта утқан болатти. Биринчидин, һөкүмәт ғәзнисигә хираҗәт чүшиду. Иккинчидин, өз тиҗарәтчилириниң ишини қоллиған болиду.»

Рисбек сәрсенбай һәр бир мәмликәт рәһбәрликиниң биринчи нөвәттә өз мәмликитиниң, хәлқиниң мәнпәәтини ойлаш лазимлиқини билдүрди.

Зияритимизни қобул қилған сиясәтшунас ғалим агелеуоф әпәнди мундақ деди: «хитай ширкәтлири билән имзаланған ахирқи 51 келишим, илгири 55 болған иди, бойичә уларниң көпигә йениклик берилгән, һәтта баҗ төләштин бошитилған. Бу немини көрситиду? улар қазақистанға өз җабдуқлирини елип кирип, карханилирини салиду һәм ишлитиду. ясап чиқарған мәһсулати асасий җәһәттә хитайға маңиду. Бу карханиларниң көпчилики екологийә җәһәттин зиянлиқ кәлтүриду. Иккинчидин, пәқәт өз җабдуқлирини вә асасән өз ишчилирини ишлитиду. Үчинчидин, улар баҗ-селиқни аз төләйду. Демәк уларниң қазақистанға елип келидиған пайдиси тоғрилиқ бирәр пикир қилишниң өзи қийин дәп ойлаймән.»

Игилишимизчә, қазақистан ахбарат агентлиқиниң 23-өктәбирдики мәлуматлириға қариғанда, йеқинда хитай ширкитидә йүз бәргән тоқунуштин кейин 70 хитай пуқраси қазақистанниң көчмәнләр қанунини бузғанлиқи үчүн әлдин чиқириветилгән. Әмди тоқунуш келип чиққан хитайниң «ситич конструкшион» ширкитиниң рәһбәрликиниң җавабқа тартилидиғанлиқи яки тартилмайдиғанлиқи һәққидә мәлумат берилмигән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт