Xitay shirketliri qazaqistanning iqtisadiy tereqqiyatigha payda élip kélemdu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-10-23
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistan chégrasi ichidiki xitayche bézelgen mal almashturush orni. 2018-Yili 1-aprél, qorghas, qazaqistan.
Qazaqistan chégrasi ichidiki xitayche bézelgen mal almashturush orni. 2018-Yili 1-aprél, qorghas, qazaqistan.
AP

Melumki, dunya ammiwi axbarat wasitiliridin melum bolushiche, xitay ottura asiyaning bolupmu qazaqistan, qirghizistan we tajikistan jumhuriyetliride özining iqtisadiy layihelirini keng da'iride emelge ashurmaqta. Bu jehette xitay shirketlirining yer asti qézilma bayliqliri kanlirini sétip éliwatqanliqi yaki ijarige éliwatqanliqi, aptomobil yollirini, zawutlarni séliwatqanliqi, buningda köprek xitay téxnologiyesini paydiliniwatqanliqi we öz ishchilirini ishlitiwatqanliqi otturigha qoyulmaqta. Kéyinki waqitlarda bolupmu qazaqistanda buninggha qarshi bir nechche naraziliq heriketliri orun alghan idi.

Igilishimizche, xitayning iqtisadiy layihelirining qazaqistanning iqtisadiy tereqqiyati üchün qanchilik ehmiyiti bar ikenliki yene bir murekkep mesililerning biri iken.

22-Öktebirde "Azadliq" radiyosi élan qilghan abdullo ashurofning "Düshenbe s yene bir xitay kompaniyesini bajdin azad qildi" dégen maqaliside éytilishiche, tajikistan hökümiti memliketning ikki altun kanida ishlewatqan xitayning "Twé'a" shirkitini bajdin azad qilghan. Tajikistan bu kanlarni xitayning séliwatqan meblighi hésabigha ijarige bergen bolup, tajikistanning bezi siyasiy küchliri hökümetni buningda qattiq eyibligen. Emma tajikistan da'iriliri buni peqet xitay mebleghlirini jelp qilishning bir amali dep chüshendürgen.

Melum bolushiche, bu mesile qazaqistanda axirqi waqitlarda talash-tartish tughduruwatqan eng jiddiy mesililerning biri bolup qalmaqtiken. Bolupmu yéqinda qazaqistanning almuta wilayitining éskéldin nahiyeside yerlikler bilen xitay ishchiliri otturisida yüz bergen toqunush qazaqistan we xitay hökümetliriningmu diqqitini qozghidi. Toqunush netijiside ikki tereptin bir nechche adem yarilan'ghan bolup, qazaqistanning yerlik hoquq organliri tekshürüsh élip barghan hemde 70 ke yéqin xitay puqrasining qanunsiz ishlewatqanliqi éniqlan'ghanidi.

Bu weqege baghliq yéqinda "Éxo kazaxstana" tor bétide "Xitay xelq jumhuriyiti konsulining bildürüshi-qazaqistanda kimning neq ghojayin ikenlikining birinchi belgisi" namliq maqale élan qilindi. Uningda xitay konsuli gén lipinning buninggha naraziliq bildürgenliki, emma uning toqunushning kélip chiqish seweblirini chüshendürmigenliki éytilghan. Maqalide mundaq déyilgen: "Shundaqla xitay konsuli birdek derijidiki xitay we qazaqistan ishchiliri hem mutexessisliri arisidiki ish heqqining perqi heqqide héch nerse éytmighan bolsimu, hökümet emeldarlirining we qasim-jomart toqayéf özining buni iqrar qilghanliqi heqiqet. Chünki bu kéyinki aylarda barliq kanlarda we karxanilarda orun alghan namayishlarning we toqunushlarning asasiy sewebi bolmaqta. . ."

Yéqindin buyan qazaqistan ijtima'iy taratqulirida tonulghan rézhissor érkin raqishéfning memliket parlaménti aliy kéngishi ezalirigha qilghan muraji'iti élan qilindi. Uningda érkin raqishéf qazaqlarning ehwalining bügün intayin éghir ikenlikini eskertip, qazaq xelqini millet süpitide yoqitiwatqan xitayni eyibligen. U mundaq dégen: "Yéqinda almuta wilayitide yüz bergen jangjaldin kéyin bir shirkette 68 xitayning höjjetsiz, ruxsetsiz ishlewatqanliqi éniqlandi. Buninggha kim eyiblik? néme dégen reswachiliq? shu waqitta bizning chégra hemmisi ötüwéridighan ochuq ishikmu? tertip nede? bu bir shirkettiki ehwal. Emdi élimizde minglighan xitayning shirketliri we kompaniyelirining bar ikenlikini eske alsaq, bir xuda bilidu qanchilik xitayning qanunsiz yürginini."

Siyasetshunas risbék sersénbay ependining pikriche, qazaqistanda ishlewatqan xitay shirketliri we ishchilirining mesilisi intayin köp bolup, ularni tepsiliy tetqiq qilish telep qilinidiken. Bolupmu ularning qazaqistan iqtisadigha keltürüwatqan paydisi, yeni tölewatqan baj mesilisi muhim mesile bolup qalmaqtiken. U mundaq dédi: "Xitay mebleghchilirige baj kechürüm qilish chong xataliq. Iqtisadiy tereptinmu, siyasiy tereptinmu. Öz öyide, öz yéride ishliyelmey, sirtqi memliketke kélip ishlewatqanlargha barliq shara'itlarni yaritip bérish bu memliketningmu, hökümetningmu xataliqi. Tajikistanmu, qazaqistanmu mushu tereptin qattiq utuluwatidu. Eger mushundaq yéniklikni qazaqistan yaki tajikistan öz puqralirigha qilidighan bolsa, u waqitta utqan bolatti. Birinchidin, hökümet gheznisige xirajet chüshidu. Ikkinchidin, öz tijaretchilirining ishini qollighan bolidu."

Risbék sersénbay her bir memliket rehberlikining birinchi nöwette öz memlikitining, xelqining menpe'etini oylash lazimliqini bildürdi.

Ziyaritimizni qobul qilghan siyasetshunas ghalim agélé'u'of ependi mundaq dédi: "Xitay shirketliri bilen imzalan'ghan axirqi 51 kélishim, ilgiri 55 bolghan idi, boyiche ularning köpige yéniklik bérilgen, hetta baj töleshtin boshitilghan. Bu némini körsitidu? ular qazaqistan'gha öz jabduqlirini élip kirip, karxanilirini salidu hem ishlitidu. Yasap chiqarghan mehsulati asasiy jehette xitaygha mangidu. Bu karxanilarning köpchiliki ékologiye jehettin ziyanliq keltüridu. Ikkinchidin, peqet öz jabduqlirini we asasen öz ishchilirini ishlitidu. Üchinchidin, ular baj-séliqni az töleydu. Démek ularning qazaqistan'gha élip kélidighan paydisi toghriliq birer pikir qilishning özi qiyin dep oylaymen."

Igilishimizche, qazaqistan axbarat agéntliqining 23-öktebirdiki melumatlirigha qarighanda, yéqinda xitay shirkitide yüz bergen toqunushtin kéyin 70 xitay puqrasi qazaqistanning köchmenler qanunini buzghanliqi üchün eldin chiqiriwétilgen. Emdi toqunush kélip chiqqan xitayning "Sitich konstrukshi'on" shirkitining rehberlikining jawabqa tartilidighanliqi yaki tartilmaydighanliqi heqqide melumat bérilmigen.

Toluq bet