Qelbinur sidiq: Uyghur ana-til oqutushigha mes'ul barliq oqutquchi we ilmiy mudirlar lagérgha ewetildi

Muxbirimiz gülchéhre
2020-10-08
Share
qelbinur-sidiq-lager-shahiti.jpg 28 Yilliq istazhgha ige bashlan'ghuch mektep xenzu tili oqutquchisi qelbinur sidiq xanim ishxanisida ders teyyarliq qilmaqta. (Waqti we orni éniq emes)
Qelbinur Sidiq teminligen

Qelbinur sidiq bilen bügünki söhbitimiz uning 28 yil xizmet qilghan ürümchi saybagh rayonidiki 24-bashlan'ghuch mekteptiki özgirishler heqqide dawam qildi.

Qelbinur lagér bashlinish bilen teng eng awwal zerbige uchrighan Uyghur ziyaliyliri qatarida Uyghur diyarining ma'arip sahesidiki ana tildiki dersliklerni tüzgüchi ma'aripchilar we yene herqaysi ottura-bashlan'ghuch mekteplerdiki til-edebiyat ders oqutquchiliri biraqla zerbige uchrighanliqini bildürdi.

2016-Yili 9-ay yéngi oqush mewsumidin bashlap, xitay hökümiti Uyghur tilini ma'ariptin emeldin qaldurghanidi. Qelbinurning éytishigha qarighanda buning bilen Uyghur mektepliri bilen xitay mektepliri birleshtürülgen we eslidinla oqush sa'iti zor derijide qisqartilghan Uyghur til-edebiyat dersi kitabliri, pütünley emeldin qaldurulghan. Yéngi derslik, xitay til-edebiyatini asas qilghan terjime derslikke özgertilgen hetta atalmish ana til derslirige xitay klassik shé'irliri kirgüzülüp xitaylashturulghan.

Xitayning 2017-yilidin bashlap Uyghur ziyaliyliridin bashqa yene 1 milyon 800 mingdin 3 milyon'ghiche her sahe Uyghurlirini yighiwélish lagérigha tashlighanliqi qeyt qilinmaqta. Del mushu mezgilde yalqun rozi qatarliq Uyghur diyaridiki közge körün'gen yazghuchi, ma'aripchi we neshryatchilar arqa arqidin qolgha élin'ghan. 2018-Yili xitay da'iriliri dangliq obzorchi yalqun rozi we ürümchi sheherlik kespiy uniwérsitét pédagogika institutining mudiri proféssor kamil réhim qatarliqlarni "Döletni parchilashqa urunush" we "Bölgünchilik" bilen eyiblep éghir jaza höküm qilghanidi. Bulardin bashqa yene 2002-yilidin 2011-yilighiche bashlan'ghuch, ottura mekteplerning til-edebiyat derslikini tüzüshke qatnashqanlar biraqla tutqun qilin'ghanliqi delillen'gen idi. Ularning tutqun qilinishida Uyghur til-edebiyati derslikige Uyghur yazghuchilirining eserlirini kirgüzgenliki seweb bolghanliqi melum. Ulardin yalqun rozi 2018-yili "Dölet hakimiyitini aghdurushqa qutratquluq qilish jinayiti" bilen 15 yilliq késilgen.

Qelbinur sidiqning bildürüshige qarighanda, eyni chaghda xitay hökümiti Uyghur til edebiyati derslikige baghlap tutqun qilghan bu ziyaliylar bilenla cheklenmigen. Ma'arip sahesidiki barliq ottura we bashlan'ghuch mekteplerdiki bu derslik matériyallirini tüzüshke, ötüshke qatnashqan barliq Uyghur oqutquchilar we ilmiy mudirlarning birimu qalmay, lagérlargha terbiyelinishke ewetilgeniken.

Xitay hökümitining Uyghur til edebiyati dersliki ichide eng nuqtiliq bahane qilghini, bashlan'ghuch mektep til-edebiyat dersliki kitabigha kirgüzülgen "Ata türük mustapa kamal" heqqidiki bir qisqa hékaye bolup, uningda bir türk anining wetenning amanliqini öz perzentning amanliqidinmu üstün qoyghanliqidek bir hékaye teswirlen'geniken.

Qelbinurning bu heqte eslep ötishiche, 2017-yili 3-aydiki yéngi oqush mewsumida özi xizmet qilghan saybagh rayonidiki, ma'arip idarisi tarmiqidiki ana-til oqutushi sahesidin tutqun qilinip lagér we türmilerge ewetilgen oqutquchilar 500 din ashidiken.

Qelbinur ürümchi ma'arip idarisi tarmiqidiki ana til oqutush tetqiqat ornigha munasiwetlik közge körün'gen oqutquchilardin munu isimlarni eslep bérelidi.

Uning éytishiche, saybagh rayonluq ma'arip idarisi Uyghur til-edebiyati oqutush tetqiqat ishxanisidin reyhan'gül hashim tutqun qilinip, 10 ming yüen jerimane qoyulghan we ikkinchi qétim qayta qolgha élinip 7 yil késiwétilgen. 20-Bashlan'ghuch mekteptiki xelchem mu'ellim qanche yil késilgenliki éniq emes, tutulghanche xewiri yoq iken. 52-Bashlan'ghuch mekteptiki zulpiye mu'ellim iz-déreksiz.

Qelbinur özi xizmet qilghan 24-bashlan'ghuch mektep özidinmu ilmiy mudir we Uyghur til-edebiyat oqutquchiliridin bolup jem'iy 18 Uyghur oqutquchi, michüen'ge qurulghan lagérgha qayta terbiyeleshke ewetilgen. Ularning beziliri atalmish 3 ayliq ménge yuyush terbiyesini tamamlap ish ornigha qaytqan beziliri ishtin boshitilghaniken.

Qelbinur sidiqning éytishiche, xitay hökümiti, 2004-yili Uyghur we xitay mekteplirini birleshtürüp, bu mekteplerni atalmish "Qosh til mektep" ke özgertish we kéyin pütünley xitaylashturush ma'aripi arqiliq Uyghur ma'aripini yoqatquche bolghan ariliqta gerche mekteplerde Uyghur ana-til oqutushi, Uyghur oqutquchi we ma'aripchilar bolsimu emma eng éghir zerbige uchrap, iztirap chekkini we chékiwatqanlar yenila pütün Uyghur ewladliridur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.