Qirghizistan parlaménti Uyghur tijaretchilirige chétishliq pul yötkesh weqesining "Pul yuyush qilmishi" ikenlikini ret qildi

Muxbirimiz erkin
2020-06-25
Share
Rayimbek-Matraimov-rehimbek-metrehimof.jpg Parixorluqqa chétishliq zor kölemdiki "Pul yuyush qilmishi" we qirghizistandiki chiriklikke qarshi turush namayishidin körünüsh. 2019-Yili 18-dékabir, bishkek
AFP

Qirghizistan parlaménti 18-iyun küni parlamént tekshürüsh komitétining qirghizistanda kargo tijariti (mal toshush) bilen shughulliniwatqan bir Uyghur tijaretchige chétishliq chet'elge pul yötkesh weqesige a'it tekshürüsh doklatini awazgha qoyup, doklatni testiqligen. Doklatta tekitlishiche, qirghizistan taratquliri we parixorluqqa qarshi turush organliri teripidin parixorluqqa chétishliq zor kölemdiki "Pul yuyush qilmishi" dep eyiblinip kelgen bu weqening "Qirghizistan bilen alaqisi yoq" bolup, bu pul "Qirghiz we chet'el tijaretchilirining sermayisi" iken.

Tekshürüsh komitétining doklati 18-iyun küni 72 neper parlamént ezasining qollishi bilen testiqlan'ghan. Qirghizistan parlamént ezasi, tekshürüsh komitétining bashliqi talantbék mamitof 23-iyun bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, komitétning doklatini aqlidi. Uning tekitlishiche, bu pul "Qirghizistanning puli emes, belki qirghiz we chet'el tijaretchilirining sermayisi bolup, ularning peqet baj-séliqla tölimigen yéri bar" iken.

Talantbék mamitof mundaq dédi: "Komissiyilerning doklati torda bar. Biz bu pulning qirghizistan, özbekistanliq tijaretchilenring puli ikenlikini éniqlap chiqtuq. Komissiye buni tekshürüsh éniqlash arqiliq bu xulasini chiqardi. Shu seweblik chet'elge yötkelgen pul tijaretchilerning puli. Buningda peqet bu pul üchün baj-séliq tölenmigen, dégen birla mesile körüldi. Baj mesilisi seweblik 'abduraz' dégen shirket sotqa bérildi, némishqa baj tölimeydu dep. Hazir bu mesile bir rayonluq sotta körülüwatidu. Axirqi hésabta bu tijaretchilerning sermaye yötkesh herikiti dégen xulase chiqti. Peqet birla mesile baj mesilisi. Hazir bu tekshürülüwatidu. Buninggha sot qarar béridu. Xulasiligende, bu sodigerlerning puli, ular peqet baj tölimigen, xalas."

Mezkur weqe ilgiri merkizi pragadiki "Azadliq radiyosi" teripidin xewer qilinip, qirghizistanda kargo tijariti (mal toshush) bilen shughullinidighan Uyghur tijaretchi hebibulla abduqadir buning arqisidiki asasliq adem, dep eyiblen'gen idi. Uning pul yötkishide erkin semet isimlik Uyghur tijaretchining halqiliq rol oynighanliqi, bu halqigha qirghizistan tamozhna idarisining sabiq mu'awin bashliqi réhimbék metréhimofning chétishliq ikenliki ilgiri sürülgen.

Hebibulla abduqadirning qirghizistandiki küchlük bir siyasetchining yardimide yer asti kargo imperiyesini mangduridighanliqi, erkin semet ölüshning aldida muxbirgha "Dunyadiki eng namrat döletlerning biride ammiwi mebleghning keng kölemlik we sistémiliq bulang-talang qilin'ghanliqigha da'ir höjjetlerni ashkarilighanliqi" élan qilin'ghan idi.

Bu xewer qirghizistanda zor ghulghula peyda qilip, öktichiler we parixorluqqa qarshi turush organlirining küchük inkasini qozghighan. Qirghizistanda bu weqeni tekshürüshni, uninggha chétilghanlarni jazalashni telep qilip, namayishlar yüz bergen. Jama'et pikirining bésimida qirghizistan parlaménti talantbék mamitofning bashchiliqida bir tekshürüsh komitéti teshkilligen idi.

Talantbék mamitof yene mundaq dédi: "Komissiyilerning éniqlishiche, bizning qirghizistandin yötkelgen pul 932 milyond dollar. Uning yötkilishide elwette mesile bar, bezi qanunsiz ehwallar mewjut. Mesilen, özbekistandin chiqqan bolsa qandaq yol bilen chiqqan, dégenlerni éniqlash kérek. Pul yötkeshtiki négizlik mesile erkin semet baj töligen emes, déyildi. Hazir erkin semetning pul pérwuti qirghizistan'gha 6 milyard som ziyan saldi, dégen gep bar. Buning 3 milyard somi baj, qalghini ösüm bolup, jem'iy 6 milyard som. Hazir 'abduraz' shirkiti sotta zakunlishiwatidu, bunchilik bolushi mumkin emes, dep. Buninggha sot qarar béridu, bizning komissiye bir néme déyelmeymiz. Bu dawa hazir tergawda."

Lékin buningda halqiliq shexs, dep qarilip kelgen erkin semet 2019-yili 10-noyabir küni türkiyening istanbul shehiridiki bir méhmaxanining chayxanisida étip öltürülgen. "Azadliq radiyosi" ning bildürüshiche, erkin semet öltürülüshning bir qanche ay aldida u "Azadliq radiyosi" ning muxbirigha özining "Pul yuyush" herikitidiki halqiliq roligha alaqidar delillerni teminlep, "2011 Bilen 2016-yili ariliqida qirghizistandin 700 milyon dollar yötkigenliki" ni ilgiri sürgen.

Perhat haji tilendibayéf qirghizistan parlaméntida tekshürüsh komitétining doklati qollap awaz bergen qirghizistan parlamént ezalirining biri. Umu bu weqening soda pa'aliyiti ikenliki, "Pul yuyush" herikiti emeslikini ilgiri sürdi. Perhat haji tilendibayef bu sözlerni 23-iyun ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlidi.

Perhat haji tilendibayéf mundaq dédi: "Buninggha mundaq qarang, men bilimen u pulni. U pul hökümetning puli emes. U pul tijaretchilerning, tijaret qilghan shu ademlerning puli. Uningda yüz pirsent hökümetning puli yoq. Bu tijaretni qilghanlar türkiye bilen, xitay bilen tijaret qilip, bu pulni shu tereplerge yötkep, kéyin shu pulgha yene mal ékilidu. Méning buningdin xewirim bar. Hökümetning buningda puli yoq. Biraq sirtqa chiqqan shu pulning azraq béji tölinishi kérek idi. Shu pul tölenmigen. Qalghinida héchqandaq chong chataq yoq."

Lékin tekshürüsh doklati awazgha qoyulghanda qirghizistan sotsiyal démokratlar partiyesige tewe bezi parlamént ezalirining uninggha awaz bermigenliki melum. Parlamént ezasi dastan békéshéf ene shundaq parlamént ezalirining biridur. U 24-iyun küni terjimanning wasitisi bilen ziyaritimizni qobul qilip, özining uninggha néme üchün awaz bermigenlikini chüshendürdi. Uning qarishiche, u bu doklatni toluq oqup chiqmighan iken.

Dastan békéshéf mundaq dédi: "Birinchidin, men bu komissiyilerning ezasi emes. Ikkinchidin, men bu doklatqa awaz bermidim…chünki méning awaz bermeslikimdiki seweb méning bu mesile toghrisida toluq uchurum yoq. Men u doklatni toluq oqup chiqmidim."

Dastan békéshéf ilgiri qirghizistan parlaméntining bu heqtiki bir qétimliq guwahliq bérish yighinida qirghizistan dölet xewpsizliki komitétining "Azadliq radiyosi" heqqidiki sözlirini tenqidligen. "Azadliq radiyosi" ning bildürüshiche, qirghizistan dölet xewpsizliki komitéti tekshürüsh etritining bashliqi saghinbék samidin oghli bu yil 2-iyun qirghizistan parlaméntida guwahliq bérip, erkin semetning "Azadliq radiyosi" qirghiz bölümining muxbirlirigha 100 ming dollar bergenlikini ilgiri sürgen.

U buninggha ikki kishining shahitliq bergenlikini bildürgen bolsimu, lékin shahitlarning sözini ispatlaydighan héchqandaq delil körsetmigen. Eyni waqitta dastan békéshéf saghinbékning sözlirini "Azadliq radiyosi gha topa chachqanliq" dep eyibligen. Dastan békéshéf radiyomiznng ziyaritini qobul qilghanda özining burunqi sözliride dawamliq ching turidighanliqini bildürdi.

Dastan békéshéf mundaq dédi: "Men hazirmu shu waqittiki pikirimde ching turimen. Hazirmu bu mesilidiki pozitsiyemde héchqandaq özgirish bolmidi. Chünki bu tekshürüsh choqum mexpiy élip bérilishi kérek. Siz sotning hökümi bolmay turup, peqetlam ikki ademning shahitliqigha tayinip, bundaq pikirde bolalmaysiz."

Lékin talantbék mamitof 23-iyun ziyaritimizni qobul qilghanda qirghizistanning istanbulda turushluq sabiq bash konsuli erkin sopokofning shahitliq bérip, erkin semetning "Azadliq radiyosi" ning muxbirigha 100 ming dollar bérishni wede qilghanliqi, lékin 50 ming dollarni bérip, qalghan 50 ming dollarni bérelmigenlikini bildürgenlikini ilgiri sürdi.

Talantbék mamitof mundaq dédi: "Buni erkin sopokof soraqta éytqan. Ali toxtaxonof bilen mushundaq kélishim bolghan. 100 Ming dollar bérimen dégen, lékin 50 ming dollarni bérip, qalghinini bérelmey qaldi. 50 Ming dollarni péshin bergen. 'shundaq qilsang 100 dollar bérimen' dep eytqan. Ali toxtaxonof kélip élip ketken, dégen. Erkin sopokof erkin semetning da'im yénida yürgen. U shundaq, dep éytqan. Erkin sopokof qirghizistanning türkiyede turushluq elchisi, shu guwahliq bergen. U özining aptomobilini erkin semetke bergen. Erkin semet shuning aptomobilini heydep yürgen." lékin talantbek mamitofning ashkarilishiche, erkin sopokof bu sözlerni parlaméntning tekshürüsh komitétigha emes, térgawda éytqan iken.

Erkin sopokof erkin semet bilen bolghan munasiwiti seweblik ötken yili noyabirning bashlirida istanbulda turushluq bash konsulluq wezipisidin élip tashlinip, shu ayning axirlirida tutqun qilin'ghan idi. Shu munasiwet bilen biz 23-iyun küni "Azadliq radiyosi" bilen alaqiliship, ularning mezkur mesilidiki inkasini soriduq. "Azadliq radiyosi" ning alaqe we tashqi munasiwetler diréktori jo'anna léwison yazma bayanat yollap, ulargha qaritilghan eyipleshlerni "Chirik shexslerning muxbirlargha qarshi élip barghan öch élish herikiti" dep tenqidlidi.

U bayanatida "Azadliq radiyosi" ning sabiq prézidénti jéymiy flayning sözini neqil keltürüp mundaq dégen: "Bu eyipleshler bayliqi we hoquqini qoghdashni meqset qilghan chirik shexslerning uzundin buyan muxbirlargha qarshi élip barghan öch élish herikitining eng yéngi urunushidek qilidu."

Bayanatta yene metréhimofning ali toxtaxunof we qirghiz bölümi üstidin sotqa erz qilghanliqi, bu yilning bashlirida qirghiz bölümining banka hésabini tonglitip qoymaqchi bolghanliqi eskertilip: "Biz heqiqetni burmilashtek bu xil qilmishni eyibleymiz. Qirghiz da'irilirining muxbirlargha tehdit we parakendichilik sélishqa urun'ghanlarni jawabkarliqqa tartishqa kapaletlik qilishini charimiz," dégen.

Qirghizistan tamozhna idarisining sabiq mu'awin bashliqi metrehimof we uning a'ilisi erkin semetning pul yötkesh weqesining arqisidiki küchlük tayanch, dep eyiblen'gen. Buning bilen metréhimof we uning a'ilisi "Azadliq radiyosi" ning qirghiz bölümi we uning muxbiri ali toxtaxonof üstidin sotqa erz qilghan idi. Jo'anna lewison, nöwette sotning dawamlishiwatqanliqi, shunga bu délo heqqide ichkirilep pikir bildürmeydighanliqi, emma sotning tereqqiyatini közitiwatqanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet